Γράφει: Λεύκη Σαραντινού

Ο Γιάννης Ζυγούλης γεννήθηκε στη Στυλίδα Φθιώτιδος και τα τελευταία χρόνια ζει στο Ηράκλειο της Κρήτης. Είναι επαγγελματίας δημοσιογράφος και μέλος της Ένωσης Συντακτών Ημερησίων Εφημερίδων Αθηνών (ΕΣΗΕΑ). Έχει εργαστεί ως ρεπόρτερ στις εφημερίδες Καθημερινή και Νέα Μεσημβρινή, στο περιοδικό ΕΝΑ και στους ραδιοφωνικούς σταθμούς Σκάι και Flash. Επίσης, διετέλεσε επί σειρά ετών αρχισυντάκτης ύλης στην εφημερίδα Ημερησία.

Είναι μέλος του Ομίλου Φθιωτών Λογοτεχνών και Συγγραφέων. Έχει γράψει ως τώρα τρία ιστορικά μυθιστορήματα (Μασάντα, εκδ. 24 γράμματα, 2020, Τευτομπούργκ, e-book, Μίλατος, εκδ. Όστρια, 2023), καθώς και ένα εγχειρίδιο οδηγιών για τη χρήση της ελληνικής γλώσσας (Οδηγίες χρήσεως της ελληνικής γλώσσας, εκδ. Ενάλιος, 2020).

Η «Μίλατος» ασχολείται με ένα ιστορικό γεγονός άγνωστο, εν πολλοίς, στο ευρύ κοινό. Θέλετε να μας πείτε δυο λόγια γι’ αυτό.

Το ολοκαύτωμα στο Σπήλαιο της Μιλάτου είναι, όπως είπατε, άγνωστο γεγονός. Ωστόσο, πρόκειται για ένα από τα μεγαλύτερα εγκλήματα πολέμου -και μάλιστα σε βάρος αμάχων- που διαπράχθηκαν  κατά τη διάρκεια της Επανάστασης.

Στις αρχές του 1823 ο Αιγυπτιακός στρατός υπό τον Χασάν πασά, κατάφερε να εισβάλει στο Οροπέδιο Λασιθίου όπου έκαψε όλα τα χωριά της περιοχής. Αμέσως μετά κατέβηκε στην επαρχία Μεραμπέλλου, λεηλάτησε τη Νεάπολη και την Ελούντα και στη συνέχεια κινήθηκε δυτικά. Στο πέρασμά του, οι  Έλληνες των κοντινών περιοχών εγκαταλείπουν τα σπίτια τους και τρέχουν προς κάθε κατεύθυνση για να σωθούν. Οι περισσότεροι κάτοικοι της Μιλάτου μαζί με πρόσφυγες του Οροπεδίου, βρήκαν καταφύγιο σε μια σπηλιά κοντά στο χωριό, στο «σπήλιο του Ραπά». Ο αριθμός των αμάχων αναφέρεται στις πηγές από 2.000 έως 3.700 γυναικόπαιδα και γέροντες. Μαζί τους βρέθηκαν και λίγοι ένοπλοι που υπολογίζονται από 150 έως 300. Όμως κάποιος Μουσουλμάνος κάτοικος της περιοχής που αναφέρεται με το όνομα «Ντερέ», κατέδωσε στους Αιγυπτίους το καταφύγιο των Χριστιανών. Ο Χασάν πασά στρατοπέδευσε νότια της Μιλάτου κι έστειλε τον υποστράτηγό του, τον Χουσεΐν μπέη, με 5.000 στρατιώτες να πολιορκήσει το Σπήλαιο. Το δράμα των προσφύγων άρχισε στις 3 Φεβρουαρίου 1823 και τελείωσε στις 15 του ίδιου μήνα. Σ' αυτές τις ημέρες οι υπερασπιστές του Σπηλαίου απέκρουσαν αλλεπάλληλες εφόδους των Αιγυπτίων οι οποίοι κουβάλησαν ακόμα και κανόνια για να κάμψουν την άμυνα των Ελλήνων.

Ταυτόχρονα, οι εξασθενημένοι Λασιθιώτες  οπλαρχηγοί μαζί με ένα σώμα Σφακιανών υπό τον Ρούσσο Βουρδουμπά, προσπάθησαν με αυτοθυσία να αποτρέψουν την καταστροφή. Έδωσαν μάχες ύψιστου ηρωισμού καθώς επιτέθηκαν σε υπέρτερους εχθρούς προκειμένου να σπάσουν την πολιορκία και να αποτρέψουν την καταστροφή.

Στο τέλος, οι Αιγύπτιοι άναψαν φωτιά στην είσοδο του Σπηλαίου με αποτέλεσμα να δημιουργηθεί αποπνικτική ατμόσφαιρα εντός της σπηλιάς και οι πολιορκημένοι αναγκάστηκαν να πραγματοποιήσουν έξοδο.

Ακολούθησε λουτρό αίματος καθώς σφαγιάστηκαν επί τόπου οι ένοπλοι, οι ιερείς, οι γέροντες και τα μωρά. Οι νεότεροι και υγιείς αιχμαλωτίστηκαν και οι περισσότεροι οδηγήθηκαν στη Σπιναλόγκα και κατέληξαν στα σκλαβοπάζαρα της Ανατολής.

Να σημειώσω επίσης ότι, σύμφωνα με τις ιστορικές πηγές, το Ζάλογγο επαναλαμβάνεται στο Μεραμπέλλο καθώς πολλά κορίτσια προτίμησαν τον θάνατο στις χαράδρες της περιοχής από την ατίμωση.

Λίγες ημέρες μετά την τραγωδία, ο Χασάν πασά έπεσε από το άλογό του και σκοτώθηκε κάτι το οποίο οι Χριστιανοί απέδωσαν σε Θεία Δίκη.

Σήμερα, το Σπήλαιο της Μιλάτου είναι ανοιχτό και επισκέψιμο ενώ στο εσωτερικό έχει κατασκευαστεί ένα μικρό εκκλησάκι. Κάθε χρόνο την Κυριακή του Θωμά γίνεται μια εκδήλωση για να διατηρηθεί ζωντανή η μνήμη των ανθρώπων που μαρτύρησαν σ’ αυτόν τον χώρο. Φέτος συμπληρώθηκαν 200 χρόνια από την καταστροφή (1823-2023) και στην εκδήλωση που έγινε τον Απρίλιο, είχα την τιμή και την ευθύνη να εκφωνήσω τον πανηγυρικό της ημέρας.

Σας προτρέπω, αν βρεθείτε στην Ανατολική Κρήτη, να επισκεφθείτε το Σπήλαιο της Μιλάτου. Ο χώρος αποπνέει μια ιδιότυπη αύρα ηρωισμού και δε θα το μετανιώσετε.

Για ποιους λόγους πιστεύετε ότι δεν κατάφερε να εδραιωθεί στην Κρήτη η Ελληνική Επανάσταση του 1821;

Θα μου επιτρέψετε κυρία Σαραντινού αλλά το ερώτημα είναι: «Πόση “κουζουλάδα” είχαν αυτοί οι άνθρωποι για να ξεκινήσουν την Επανάσταση του 1821;».

Θα επικαλεστώ λοιπόν τον Κωνσταντίνο Παπαρρηγόπουλο ο οποίος σημειώνει: «Είναι απορίας άξιο πώς επαναστάτησε η Κρήτη και πώς κατόρθωσε να παρατείνει την επανάσταση».

Στην Κρήτη οι Τούρκοι είχαν 20.000 άνδρες ενώ οι Κρητικοί με δυσκολία συγκέντρωναν 3.000 οπλισμένους. Επίσης, ολόκληρη η Πελοπόννησος ελεγχόταν από έναν πασά ενώ η Κρήτη είχε τρεις πασάδες. Κι ακόμα η Πελοπόννησος είχε ως προμαχώνα τη Στερεά Ελλάδα και καταφύγιο τα Επτάνησα ενώ η Κρήτη «…ήταν μόνη και αβοήθητη στο κέντρο της Μεσογείου». Με απλά λόγια, ο Παπαρρηγόπουλος μας λέει ότι η Κρήτη επαναστατεί με τις χειρότερες συνθήκες.

Ωστόσο, ακόμα κι έτσι, οι Κρήτες -πέρα από κάθε λογική- νικούν! Και η καλύτερη απόδειξη γι’ αυτό, είναι το γεγονός ότι οι Τούρκοι ζήτησαν τη βοήθεια των Αιγυπτίων. Όσο οι Κρητικοί είχαν να αντιμετωπίσουν μόνο τους Οθωμανούς, είχαν επιτυχίες. Όταν ήρθε στο νησί δεύτερος στρατός, από την Αίγυπτο, τότε λύγισαν. Ακριβώς το ίδιο έγινε στη Στερεά Ελλάδα και στον Μωριά. 

Στο ιστορικό σας μυθιστόρημα με τίτλο «Μίλατος» είναι εμφανές ότι έχετε διαβάσει πολύ και ότι έχετε αντλήσει πολλά στοιχεία από ιστορικές πηγές, τις οποίες, εντούτοις, δεν τις αναφέρετε. Θέλετε να μας πείτε ποια βιβλία σας βοήθησαν κατά τη συγγραφή;

Βασίστηκα στο εξαιρετικό βιβλίο «Ιστορία της Κρήτης» του κ. Μανόλη Κ. Μακράκη καθώς και στο έργο «Η Τουρκοκρατία στην Κρήτη (1669-1898)» του Θεοχάρη Ε. Δετοράκη.  Επίσης, πολύ χρήσιμο ήταν το έργο «Οθωμανοί γενίτσαροι» του Γρηγόρη Μπαϊρακτάρη, ενώ για τη ζωή και τους κανόνες στα χαρέμια των Οθωμανών άντλησα στοιχεία από το βιβλίο της Σοφίας Ν. Σφυρόερα «Χαρέμι – ο οίκος της ηδονής».  

Το βιβλίο του Λύσανδρου Παπανικολάου «Η καθημερινή Ιστορία του Εικοσιένα» μου προσέφερε πολλές πληροφορίες όπως και το  έργο του Robert Elgood «Τα όπλα της Ελλάδας και των Βαλκανικών γειτόνων της κατά την Οθωμανική περίοδο».

Για τους εξισλαμισμούς των Ελλήνων διάβασα ενδιαφέρουσες εισηγήσεις από το 12^ο Διεθνές Κρητολογικό Συνέδριο. Όμως για το γλωσσικό ιδίωμα της Κρήτης, τα Οθωμανικά τοπωνύμια του Ηρακλείου, το ντύσιμο, τη διατροφή και τα έθιμα των ανθρώπων, χρειάστηκε να καταφύγω στο διαδίκτυο. Επίσης, η έρευνά μου ολοκληρώθηκε με συρραφή πληροφοριών από κείμενα περιηγητών για τις βιαιότητες σε βάρος των Ελλήνων της Κρήτης κατά το διάστημα πριν από την Επανάσταση του Εικοσιένα. Τη μεγαλύτερη πρόκληση αντιμετώπισα όταν προσπάθησα να προσδιορίσω την αξία των χρημάτων και τις ισοτιμίες μεταξύ των διαφόρων νομισμάτων, οθωμανικών και ευρωπαϊκών. Επισκέφθηκα δεκάδες (κυριολεκτικά) ιστοσελίδες  αλλά όπως ξέρετε οι πληροφορίες του διαδικτύου χρειάζονται πολλαπλούς ελέγχους και διασταυρώσεις.

Θα ήθελα να μας πείτε δυο λόγια για τους περίφημους Τουρκοκρητικούς, που παίζουν πρωταγωνιστικό ρόλο στο βιβλίο σας.

Κατ’ αρχήν έχω σοβαρή ένσταση για τον όρο «Τουρκοκρητικοί» και γι’ αυτό δεν τον χρησιμοποίησα στο μυθιστόρημά μου. Οι ιστορικές πηγές συμφωνούν ότι δεν πρόκειται για τουρκογενείς κατοίκους αλλά ξεκάθαρα για Έλληνες. Μιλούν ελληνικά, έχουν τα ίδια έθιμα, λένε τα ίδια τραγούδια και παντρεύονται Χριστιανές τις οποίες συνήθως δεν υποχρεώνουν να αλλαξοπιστήσουν. Κάθονται στα ίδια καφενεία με τους Χριστιανούς, πίνουν κρασί που το παράγουν οι ίδιοι και είναι εξαιρετικά αμελείς με τα θρησκευτικά τους καθήκοντα. Γι’ αυτό οι συνεπείς Μουσουλμάνοι τους ονομάζουν «μπουρμάδες» δηλαδή εξευτελισμένους. 

Κυρία Σαραντινού, στα χρόνια της Οθωμανικής κυριαρχίας, η Κρήτη στενάζει από τις αυθαιρεσίες των κατακτητών. Το νησί ουσιαστικά εξουσιάζεται από τις ένοπλες συμμορίες των «γερλήδων»  οι οποίοι  είναι φανατικοί, δεν υπακούουν σε κανένα νόμο ενώ περιφρονούν ακόμα και τα φιρμάνια του Σουλτάνου. Είναι κυριολεκτικά ανεξέλεγκτοι ενώ σε ιστορικά κείμενα αναφέρεται ότι σκοτώνουν ακόμα και πασάδες. Οι δολοφονίες, οι αρπαγές γυναικών, οι λεηλασίες και οι κάθε είδους βιαιότητες είναι καθημερινότητα για τους Κρήτες. Ουσιαστικά πρόκειται για συνεχιζόμενη γενοκτονία. Μέσα σε αυτή τη χαοτική κατάσταση κάποιοι άνθρωποι λύγισαν και άλλαξαν το θρήσκευμά τους προκειμένου να επιβιώσουν. Δεν έχω δικαίωμα να τους κρίνω διότι δεν έχω βρεθεί ποτέ σε παρόμοια θέση. Ωστόσο, όταν έγραψα τη «Μίλατο» είχα στο μυαλό μου αυτούς που άντεξαν. Τους ανθρώπους που υπέστησαν τα πάνδεινα αλλά κράτησαν την ταυτότητά τους. Αυτούς λοιπόν, τους εκατοντάδες χιλιάδες ανώνυμους ήρωες της Κρήτης, ήθελα να τιμήσω με το βιβλίο μου.

Έχετε γράψει τρία πετυχημένα ιστορικά μυθιστορήματα, τα δύο σχετικά με τη ρωμαϊκή ιστορία και το ένα σχετικά με την Ελληνική Επανάσταση. Τι πιστεύετε εσείς ότι πρέπει να διαθέτει ένα πετυχημένο ιστορικό μυθιστόρημα; Ποια είναι, ας πούμε, τα «συστατικά της επιτυχίας» του;

Ένα καλό ιστορικό μυθιστόρημα πρέπει να διαθέτει τρία βασικά στοιχεία: Έρευνα, έρευνα και έρευνα!

Η ιστορική έρευνα -σε βάθος και με σχολαστικότητα- μειώνει δραστικά τις πιθανότητες λάθους και όπως γνωρίζετε στο ιστορικό μυθιστόρημα οι αναγνώστες δε συγχωρούν τα ιστορικά λάθη. Κι όταν λέω «λάθη» δεν εννοώ μόνο τα σημαντικά γεγονότα διότι η έρευνα πρέπει να καλύπτει και τις λεπτομέρειες. Όταν περιγράφουμε μια αγοραπωλησία ανθρώπου, δηλαδή σκλάβου, η εύκολη λύση είναι να θολώσουμε την εικόνα και να γράψουμε ότι ο πρωταγωνιστής του μυθιστορήματος πλήρωσε «ένα σακούλι γρόσια». Η δύσκολη λύση είναι να ψάξουμε ώρες ατελείωτες, να βρούμε τιμές σκλάβων σε ιστορικά αρχεία ή σε διηγήσεις περιηγητών και να αναφέρουμε συγκεκριμένη τιμή. Είμαι απόλυτα πεπεισμένος ότι οι αναγνώστες αντιλαμβάνονται πότε έχει γίνει κοπιαστική δουλειά σ’ ένα μυθιστόρημα και συνήθως επιβραβεύουν το έργο.       

Θα σας πω ένα παράδειγμα: Στη «Μίλατο» σε κάποιο σημείο οι πρωταγωνιστές μετρούν τον χρόνο με τις κινήσεις του φεγγαριού και ορίζουν συνάντηση κατά τη βραδιά της πανσελήνου, στις 25 Φεβρουαρίου. Σας πληροφορώ ότι η πανσέληνος του Φεβρουαρίου του έτους 1823 έγινε πράγματι στις 25 του μηνός. Προφανώς χρειάστηκε έρευνα για να βρω τη συγκεκριμένη πληροφορία. Και μπορεί να ακούγεται ως υπερβολή όμως νομίζω ότι αν ένας αναγνώστης αποφασίσει να διασταυρώσει την πληροφορία, στη συνέχεια θα με εμπιστεύεται περισσότερο.  

Εκτός αυτών, όταν ο συγγραφέας έχει πλήρη γνώση για τον τόπο και τον χρόνο του μυθιστορήματος, τότε ο μύθος είναι ρεαλιστικός και αληθοφανής. Και επίσης πολύ σημαντικό, οι χαρακτήρες είναι ενσωματωμένοι στο περιβάλλον τους και οι κινήσεις τους είναι φυσιολογικές. Για παράδειγμα, στη «Μίλατο», πώς θα σας φαινόταν αν η Ροδούλα αυθαδίαζε μπροστά στον πατέρα της και αποφάσιζε μόνη της, χωρίς έγκριση, να ακολουθήσει τον Μανωλιό; Σήμερα μια τέτοια ενέργεια είναι αναμενόμενη, αλλά τότε ήταν αδιανόητη.  Άρα λοιπόν, το αντικείμενο της έρευνας δεν είναι μόνο τα στρατηγικά γεγονότα. Είναι και το κλίμα της εποχής, τα ήθη και οι συνήθειες των ανθρώπων.  

Εκτός από την ιστορική έρευνα, το δεύτερο σημαντικό στοιχείο σε ένα μυθιστόρημα είναι η ενσυναίσθηση.  Δηλαδή η ικανότητα του συγγραφέα να μπαίνει στο σώμα και στο μυαλό του ήρωα, να συνομιλεί μαζί του και να αισθάνεται όπως αυτός. Για να περιγράψω τη φρίκη της Ροδούλας κατά τη διάρκεια της σφαγής έξω από το Σπήλαιο της Μιλάτου, χρειάστηκε να ταυτιστώ μαζί της. Και για να περιγράψω την αγωνία του Μανωλιού για την αγαπημένη του, έπρεπε να μπω στην ψυχή του. Αυτή η ικανότητα, δυστυχώς δε διδάσκεται…

Ποια είναι η αγαπημένη σας ιστορική περίοδος;

Η «αγαπημένη» ιστορική περίοδος είναι αυτή που απέχει και διαφέρει από την περίοδο του προηγούμενου μυθιστορήματος. Δηλαδή αυτή η περίοδος η οποία μου προσφέρει νέες δυνατότητες εξερεύνησης κι ανακαλύψεων. Διότι η μαγεία του ιστορικού μυθιστορήματος βρίσκεται στο ταξίδι και στην έρευνα. Και η δική μου ανάγκη είναι να αλλάζω συνεχώς πεδίο δράσης ώστε να ανακαλύπτω νέους κόσμους.

Η «εύκολη» περίοδος είναι η ρωμαϊκή για την οποία έχω πλέον συσσωρεύσει γνώσεις και οι πιθανότητες ιστορικού λάθους είναι μειωμένες. Ωστόσο, εξίσου μειωμένες είναι πλέον και οι συγκινήσεις της ιστορικής έρευνας.

Πάντως, αυτή τη συγκεκριμένη χρονική στιγμή «αγαπημένη» περίοδος είναι αυτή της «Μιλάτου». Δηλαδή η Επανάσταση του Εικοσιένα στην Κρήτη. Τούτος ο τόπος γεννά ήρωες, ανθρώπους με ψυχή από αυτούς που δεν μπορείς να τους ξεχάσεις εύκολα.  Η συγγραφή της «Μιλάτου» ήταν συναρπαστική και σίγουρα θα επανέλθω με δεύτερο μυθιστόρημα σ’ αυτή την περίοδο. Η έρευνά μου για τα  ιστορικά πρόσωπα και τα πραγματικά γεγονότα ήταν μοναδική εμπειρία κι αισθάνομαι ότι  έχω ακόμα πολλά να ανακαλύψω.    

Θα μείνετε συγγραφικά στον χώρο του ιστορικού μυθιστορήματος; Αν ναι, σε ποια εποχή θα διαδραματίζεται το επόμενό σας πόνημα;

Ναι, το ιστορικό μυθιστόρημα είναι έρωτας! Είναι πάθος και μάλλον έχει εισχωρήσει στο DNA μου… Κάθε μυθιστόρημα που γράφω, ισοδυναμεί με τρεις μήνες διακοπών και δεν το αποχωρίζομαι!

Το επόμενο μυθιστόρημα είναι ήδη έτοιμο και αναζητεί εκδοτική στέγη. Η υπόθεση εκτυλίσσεται το 1522 κατά την πολιορκία της Ρόδου από τους Οθωμανούς. Ελπίζω να τα ξαναπούμε σύντομα…

Κύριε Ζυγούλη σας ευχαριστώ θερμά!

Κυρία Σαραντινού η συνομιλία μαζί σας, ήταν τιμή για μένα! Σας ευχαριστώ κι εγώ!