Γράφει:

«Το ξέρω πως στο τέλος θα ηττηθώ από τον χρόνο. Μέχρι τότε προσπαθώ να τον κερδίζω στα σημεία», Θάνος Μικρούτσικος

Διαβάζοντας τις εξομολογήσεις του Θάνου για τον Μικρούτσικο μοιράζομαι μαζί του μια ολόκληρη εποχή. Κι αυτό γιατί, πέρα από τη διαδρομή του ως συνθέτης, ο Μικρούτσικος έζησε την εφηβική και νεανική του ηλικία στις γειτονιές του κέντρου της Αθήνας που, τότε, έσφυζαν από δράση, πολιτική, παρέες και στέκια. Οι τόποι, μαζί με τους ανθρώπους, επηρέασαν τον Θάνο. Το ίδιο και η ποίηση, η πατρική οικογένεια, οι έρωτες, ο αγώνας ενάντια στη δικτατορία.

Εκεί, μέσα σε αυτούς τους δρόμους του ’60, ’70 και ’80, διαμορφώθηκε ο μουσικός και ο άνθρωπος, Θάνος Μικρούτσικος.

Είναι η εποχή που οι άνθρωποι ονειρεύονται έναν καλύτερο κόσμο -υπάρχει ακόμα η αχλή του ’60-  και αγωνίζονται για την ανατροπή της δικτατορίας στην Ελλάδα. Τα πρώτα χρόνια της μεταπολίτευσης, η άνθηση της δημοκρατίας και του πολιτισμού. Για όλα αυτά αλλά και την παιδική του ηλικία στην Πάτρα, μιλάει ο συνθέτης στον ποιητή και στιχουργό, Οδυσσέα Ιωάννου σε 24 συναντήσεις που κράτησαν από το 2007-2011 όταν, ο ίδιος, είχε, πλέον, περάσει τα 60 του χρόνια. Σκέψεις και συναισθήματα, ειλικρινείς εξομολογήσεις, άγνωστα και γνωστά γεγονότα εκείνης της περιόδου, σχέσεις με ομότεχνους ή όχι περιγράφονται στο βιβλίο που επανα-κυκλοφορεί (πρώτη έκδοση, Νοέμβριος 2011) από τις «εκδόσεις Πατάκη» με τον ίδιο τίτλο: «Ο Θάνος κι ο Μικρούτσικος». Μια αυτοβιογραφία μέσα από 24 συναντήσεις».  

Με αφορμή, αυτή,  τη νέα έκδοση, συναντηθήκαμε το απόγευμα της 13ης Νοεμβρίου 2025,  στο πατάρι των εκδόσεων (Ακαδημίας 65) για να μιλήσουμε για τη σχέση του συνθέτη με την ποίηση. Τη συνάντηση προλόγισε η σύζυγος του Θάνου, συγγραφέας, Μαρία Παπαγιάννη. Καλεσμένοι οι: Σ. Αραβανής, Μ. Γελασάκης, Κ. Θωμαϊδης, Δ. Κούρτοβικ, Μ. Παπαγεωργίου, Θ. Παπαδόπουλος και ο συγγραφέας του βιβλίου Ο. Ιωάννου. Οι ομιλητές διηγήθηκαν με νοσταλγία και αρκετό χιούμορ στιγμιότυπα από τη σχέση τους με τον Θάνο ενώ απήγγειλαν ποιήματα που είτε τα είχε μελοποιήσει είτε ταίριαζαν στην προσωπικότητά του Θάνου. Ήταν μια συγκινητική βραδιά με τον συνθέτη ωσεί παρών…

Στο βιβλίο των εξομολογήσεών του, ο Θάνος εξιστορεί τη ζωή του (416 σελ.) ξεκινώντας από την Πάτρα του 1947 (έτος γέννησής του) μέχρι την Ελλάδα του Μνημονίου αποκαλύπτοντάς μας έναν-έναν τους σταθμούς που τον διαμόρφωσαν. Ερήμην μας, έχουμε μεγαλώσει κι εμείς μαζί του μέσω της μουσικής και των στίχων των ποιητών που μελοποίησε και που,  μέχρι τότε, μάς ήταν άγνωστοι. Μαζί του διασχίσαμε, κυριολεκτικά και μεταφορικά, τους ίδιους δρόμους τραγουδώντας τα τραγούδια του αφού ο Μικρούτσικος έφερε για πρώτη φορά στην Ελλάδα έναν νέο ήχο, μια νέα φόρμα που δεν είχαμε ξανακούσει.  Έναν ήχο που συνδύαζε αφενός το λυρισμό κι αφετέρου τα ριζοσπαστικά, νέα ακούσματα,  που προχωρούσαν τη σκέψη μας.  Ο πρώτος δίσκος που αγόρασα ως έφηβη στην μεταπολίτευση ήταν δικός του. Τα «Πολιτικά τραγούδια» σε στίχους του ανατολικογερμανού ποιητή Βόλφ Μπίρμαν (μεταφ. Δ. Κούρτοβικ). Ακόμα απαγγέλω απέξω με δύναμη το τραγούδι «Έτσι πρέπει να γίνει-έτσι θα γίνει» που ερμήνευσε μοναδικά η Μαρία Δημητριάδη.  Το ίδιο συνέβη και με τους μελοποιημένους από τον Ρίτσο στίχους του Ναζίμ Χικμέτ στο τραγούδι «Αν η μισή μου καρδιά». Η ποίηση των τραγουδιών του Μικρούτσικου αντηχούν ακόμα στο μυαλό μου όπως αντηχούσαν τότε στα στενά και στα στέκια του κέντρου της Αθήνας. Μας τα κληροδότησε ασυζητητί όλα αυτά ο Μικρούτσικος! Μας διαμόρφωσε μέσα από τους στίχους και τη μουσική έχοντας στο μυαλό του πάντα εκείνο τον στίχο του Βλαδίμηρου Μαγιακόφσκι που μελοποίησε: «Η τέχνη δεν πρέπει ν’ αντανακλά σαν τον καθρέφτη, μα σαν φακός να μεγεθύνει».

«Στην μπουάτ ‘Ορίζοντες’ -μετά την ‘Παράγκα’ όπου δεν έπαιζα κανένα δικό μου τραγούδι-αρχίζουν κι εκτελούνται δημοσίως, σε καθημερινή βάση, αρκετά τραγούδια μου, μεταξύ των οποίων και τα δύο πρώτα που δισκογραφήθηκαν, το «Ένα σπιτάκι απόμερο» και η «Μυγδαλιά» του Καρυωτάκη με τη Βάσω Μεσηνέζη. Μελοποιούσα ήδη, από το ’68-’69, Ρίτσο, διάφορους ποιητές του 19ου αιώνα, αλλά και ελάσσονες ποιητές του 20ου αιώνα. […]Αλλά από το 1969 και μετά είχα αρχίσει να πιάνω και ποιήματα σημαντικών ποιητών του 20ου αιώνα, της δεύτερης μεταπολεμικής γενιάς. Εκεί πρωτοπιάνω Σινόπουλο-μελοποιώ δυο ποιήματά του[…] για να συνεχίσει […] Ήμουν κάτω από τις φτερούγες του Θεοδωράκη. Στοιχιζόμουν πίσω από τον Μίκη. Ο τρόπος μου, όμως, που αφορά κυρίως την αποτύπωση της δραματικής συγκυρίας, και η αντίστοιχη φόρμα αρχίζουν να αναπτύσσονται όταν μελοποιπώ ποιήματα του Κουλουφάκου, του Σινόπουλου και του Ρίτσου, μελοποιήσεις που αποδέχομαι και σήμερα[…].

Εκτός από τη μουσική του διαδρομή,  στο βιβλίο περιγράφονται και οι σχέσεις του συνθέτη με ομότεχνούς του (μουσικούς, τραγουδιστές, στιχουργούς) αλλά και με τις δισκογραφικές εταιρείες. Προσωπικότητες του χώρου με δυσκολίες χαρακτήρα αλλά και διαφορετικούς επαγγελματικούς προσανατολισμούς από εκείνους του Θάνου, στην Ελλάδα και το εξωτερικό,  γίνονται γνωστές μέσα από τις διηγήσεις του. Ήταν η εποχή που για να διαμορφώσεις το προσωπικό σου στίγμα στον χώρο της μουσικής θα έπρεπε να έχεις τσαγανό και ν’ αντιστέκεσαι στις υποδείξεις των ιθυνόντων που σκέπτονταν πρωτίστως το κέρδος. Γράφει χαρακτηριστικά ο Θάνος: «Μου ζητούσαν να κάνω υποχωρήσεις για να κερδίσω το δικαίωμά μου να κάνω αυτό που θέλω στο μέλλον. Αυτό είναι θανάσιμο σφάλμα. Δεν το έπραξα ποτέ συνειδητά. Δεν δέχομαι κανείς να μου υποδείξει τι τραγούδια θα γράψω και τι θα εκδώσω». Ενδιαφέρον έχει και η σχέση του με τον Σαββόπουλο η οποία, αν και είχε  ξεκινήσει πολύ καλά με την «Παράγκα», διεκόπη μετά από δημόσιες αντιπαραθέσεις τους στις εφημερίδες. Οι διαφορές τους ήταν περισσότερο ιδεολογικοπολιτικού χαρακτήρα και πολύ λιγότερο μουσικές. Από ‘κύματα’ πέρασε και η σχέση του Θάνου με τον Μ. Θεοδωράκη αλλά ποτέ δεν έφτασε σε ακρότητες, τουλάχιστον από τη μεριά του Θάνου (ο Μίκης είχε δώσει συνέντευξη στην Καθημερινή υποστηρίζοντας ότι ο Μικρούτσικος δεν είναι Έλληνας συνθέτης αλλά Γερμανός…!). Ξεχωριστή «θέση» στη ζωή του Θάνου Μικρούτσικου έχουν οι συνεργασίες του με Έλληνες και ξένους καλλιτέχνες. Θυμάται με ιδιαίτερη αγάπη την αδελφική σχέση που ανέπτυξε με τον αείμνηστο Βέλγο σκηνοθέτη Ανρί Ρονς. «Μια από τις μεγαλύτερες προσωπικότητες που πέρασε από το χώρο της διανόησης, που συνεργάστηκα σε 15 θεατρικές παραγωγές. Πρέπει να ήταν τα καλύτερα μου χρόνια. Μια καθοριστική συνεργασία», επισημαίνει μεταξύ άλλων.

Στις 21 Απριλίου του 1972, στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Πατησίων γίνεται οργανωμένη διαμαρτυρία ενάντια στη Χούντα στην οποία, μεταξύ άλλων,  συμμετέχει ο Θάνος, ο αδελφός του, Ανδρέας, η τότε σύζυγός του, Κοραλία, η Όλγα Τρέμη, ο Μιχάλης Σαμπατάκης, ο Μάνος Σωτηριάδης κ.α. «Καθόμασταν στα τραπεζάκια του καφενείου στο Μουσείο, σηκωθήκαμε όλοι όρθιοι και φωνάξαμε Κάτω η Χούντα». Ο Θάνος θα χαρακτηριστεί από το καθεστώς  ως πρωτεργάτης αυτής της διαμαρτυρίας, θα συλληφθεί μαζί με τον αδελφό του, Ανδρέα και τους άλλους και θα οδηγηθεί στο κτίριο της Ασφάλειας στη Μεσογείων. «Επί τέσσερις μέρες δεν είχε έρθει κανένας να με πάρει για ανάκριση. Την τέταρτη μέρα, την ώρα που ζήτησα άδεια να πάω στην τουαλέτα, κατά σύμπτωση λίγο πριν είχε ζητήσει άδεια και ο αδερφός μου. Τον συνάντησα, λοιπόν, στην τουαλέτα και είδα ένα πρόσωπο που τρόμαξα να το γνωρίσω από την παραμόρφωση λόγω των βασανιστηρίων. Ο Ανδρέας μού είπε «Θάνο, δεν είπα τίποτα για σένα». Στην πραγματικότητα, ο διοργανωτής της διαμαρτυρίας ήταν ο Ανδρέας ο οποίος βασανίστηκε στα κρατητήρια. Για την ιστορία,  ο Θάνος συνυπήρξε με το ΕΚΚΕ από το 1974-76 και εντάχθηκε στο ΚΚΕ το 1978. Η σχέση του Θάνου με το ΚΚΕ θα περάσει από σαράντα κύματα μέχρι το 1984 που διαγράφεται ενώ ο ίδιος βρίσκεται στις Βρυξέλλες για ένα τριήμερο αφιέρωμα στο έργο του στο ‘Nouveau Theatre de Belgique’.  

Σταθμοί στο έργο του Θάνου Μικρούτσικου:

Τα «Πολιτικά τραγούδια» ακολούθησαν: 1976: Καντάτα για τη Μακρόνησο σε ποίηση Γιάννη Ρίτσου / Σπουδή σε Ποιήματα του Βλαδίμηρου Μαγιακόβσκι, 1977: Φουέντε Οβεχούνα σε στίχους Γιώργου Μιχαηλίδη, και Τροπάρια για Φονιάδες σε στίχους Μάνου Ελευθερίου, 1978: Τραγούδια της Λευτεριάς (Μπέρτολτ Μπρεχτ, Μανώλης Αναγνωστάκης, Φώντας Λάδης, Άλκης Αλκαίος, Γιάννης Ρίτσος) και την ίδια χρονιά Μουσική Πράξη στον Μπρεχτ. «Όταν στη δεκαετία του ’70 με ρωτούσαν γιατί γράφω μουσική, απαντούσα πως ήθελα να συμβάλλω στην όξυνση της κριτικής σκέψης των ανθρώπων, ώστε να είναι ικανοί να αλλάξουν τον κόσμο. Η Μπρεχτική άποψη για την τέχνη. Το ίδιο πιστεύω ακόμη, αλλά στη δεκαετία του ’80 συμπλήρωνα πως ήθελα να κάνω βουτιά στο βάθος των πραγμάτων και της ψυχής μου. Μετά το 1990 απαντούσα πως δίνω αγώνα πυγμαχίας σε ένα ρινγκ με αντίπαλο τον Χρόνο, σε έναν αγώνα σικέ -αφού γνωρίζουμε ποιος θα νικήσει στο τέλος-, με στόχο να τον κερδίζω στο τέλος κάθε γύρου στα σημεία…».  Για το έργο αυτό,  ο Χατζηδάκις γράφει στα ΝΕΑ: «Ο Μικρούτσικος έρχεται στον χώρο με ένα τεράστιο πολιτικό κλίμα από πίσω του, και το εκπροσωπεί αυτό το κλίμα μουσικά. Το εκπροσωπεί με πολύ γερά στοιχεία. Όχι επιπόλαια. Δεν έφτιαξε απλώς μια όμορφη μελωδία. Είναι ήδη ένας ποταμός που κουβαλάει στην κοίτη του πολύ σπουδαία πράγματα! Με εντυπωσίασε πάρα πολύ το κοντσέρτο του στην Πινακοθήκη. Είχε στιγμές εξαιρετικής δυνάμεως. Κατάλαβα ότι είχα να κάνω με ένα πρόσωπο πρωτογενές» (Τα Νέα, 28.3.78). 

1979: Σταυρός του Νότου- Χόρεψε πάνω στο φτερό του Καρχαρία… «Για μένα ο Καββαδίας δεν είναι ο ποιητής της θάλασσας και των ναυτικών -αυτά τα χρησιμοποίησε σχεδόν προσχηματικά-, αλλά ένας ποιητής που μίλησε για την ελευθερία, για την αξία της ανατροπής, για τη δύναμη της ζωής χωρίς συμβάσεις…» Πρωτοπόρος ο Μικρούτσικος -σαν φακός που μεγεθύνει κι αναδεικνύει όλα όσα οι άλλοι ακόμα δεν έχουν δει- φωτίζει κρυμμένα επίπεδα από τα ποιήματα του Καββαδία. Η ποίηση του Καββαδία, όπως λέει ο ίδιος, δεν είναι η θάλασσα και οι ναυτικοί αλλά η ελευθερία, η αξία της ανατροπής, η δύναμη της ζωής χωρίς συμβάσεις. Αν και όλοι είναι εναντίον της μελοποίησης των στίχων του ποιητή, ο δίσκος του κατέρριψε κάθε πρόβλεψη (οι πωλήσεις του ξεπέρασαν το ένα εκατομμύριο) αναδεικνύοντας τον Γιάννη Κούτρα ως έναν σπουδαίο ερμηνευτή. 

1982: Εμπάργκο σε στίχους Άλκη Αλκαίου. Ο Αλκαίος, σύμφωνα με τον Μικρούτσικο, είναι η προέκταση του Σαραντάρη, της Πολυδούρη, του Λαπαθιώτη, του Μπάρα Χωρίς να μιμείται κανέναν, μπαίνει επι ίσοις όροις στην παρέα, αν και γράφει στίχο για τραγούδι. Θα πει ο Μικρούτσικος για τους στίχους του Αλκαίου: «Το συνταρακτικό «πως η ανάγκη γίνεται ιστορία/ πώς η ιστορία γίνεται σιωπή» δεν σημάδεψε μόνο εμένα, αλλά ολόκληρο τον ελληνικό λαό. Επίσης στην «Πιρόγα» υπάρχει ένα πεντάστιχο που το θεωρώ την καλύτερη ερωτική στροφή στην ελληνική ερωτική ποίηση. Λέει: «Το καραβάνι τρέχει μες στη σκόνη/ και την τρελή σου κυνηγάει σκιά/ πώς να ημερέψει ο νους μ’ ένα σεντόνι/ πώς να δεθεί η Μεσόγειος με σκοινιά/ αγάπη που σε λέγαμ’ Αντιγόνη» .

Ακολουθούν: Ο γέρος της Αλεξάνδρειας, σε ποίηση Κωνσταντίνου Καβάφη,  Συγνώμη για την άμυνα, σε στίχους Κώστα Τριπολίτη, Ιχνογραφία, σε στίχους Κώστα Παπαγεωργίου,   Τραγούδια για φωνή και πιάνο σε ποίηση Χριστόφορου Λιοντάκη,  Η γη τσακισμένο καράβι σε ποίηση Γιώργου Κοζία και William Blake,  Ένας κόσμος χωρίς ταξιδιώτες σε ποίηση και πάλι Γιώργου Κοζία, κ.α. Το έργο του Θάνου Μικρούτσικου είναι τεράστιο και, εκτός από το έντεχνο ελληνικό τραγούδι, κινείται στο χώρο της όπερας όπως  Η επιστροφή της Ελένης σε λιμπρέτο Χρήστου Λαμπράκη και ποίηση του Γιάννης Ρίτσου,  Έργα για φλάουτο με την Ivona Glinka, η Μουσική για δύο (Ντούο για βιολί και πιάνο, Εικόνες για μέτζο σοπράνο και φλάουτο, Ντούο για άλτο σαξόφωνο και ηλεκτρικό μπάσο), οι Μουσικές ιστορίες (Music Stories) για σόλο βιμπράφωνο, ορχήστρα εγχόρδων, κλαρινέτο και κρουστά με τον Gary Burton στο βιμπράφων και πολλά άλλα. Μπορεί να γράφει συμφωνικά αριστουργήματα όπως τα έργα: «Warna», «Νύχτα με σκιές χρωματιστές», “Slow Motion”, “Concerto for Guitar and Orchestra”, “The Hell of a Season”, και συγχρόνως να συνθέτει το ωραιότερο ζεϊμπέκικο που γράφτηκε ποτέ, το «Πάντα γελαστοί». 

Ο Μικρούτσικος περιγράφει αναλυτικά τη σχέση του με τα κοινά και,  κυρίως, το έργο του στον πολιτισμό μέσα από τη θέσεις ευθύνης, αρχικά ως Αναπληρωτή Υπουργού Πολιτισμού (1993-1994) και αργότερα ως Υπουργού (μετά τον θάνατο της Μελίνας Μερκούρη) (1994-1996), τη σχέση του με τον Ανδρέα Παπανδρέου, την θητεία του ως Ιδρυτή και καλλιτεχνικού διευθυντή του Διεθνούς Φεστιβάλ Πάτρας (1986-1990) αλλά και τη θέση του Καλλιτεχνικού διευθυντή του Μουσικού Αναλογίου στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών (1990-1993) και  τη σχέση με τον Χρήστο Λαμπράκη, εκδότη και ιδρυτή του Μεγάρου Μουσικής. Ο Μικρούτσικος κατηγορήθηκε  για τη σχέση του με την εξουσία και πολεμήθηκε αρκετά σε προσωπικό επίπεδο. Για τον ίδιο, η ενασχόλησή του με τον πολιτισμό (μόνο με αυτόν ασχολήθηκε -δεν συμμετείχε ποτέ σε ψηφοδέλτιο κόμματος) ήταν εξαιτίας της πίστης του ότι ο πολιτισμός είναι η βαριά βιομηχανία της Ελλάδας και υπό αυτή την έννοια τον  υπηρέτησε ως άμυνα στην βαρβαρότητα. 

Στις 28 Δεκεμβρίου συμπληρώνονται έξι χρόνια από τον θάνατο του σπουδαίου μουσικοσυνθέτη. Η ζωή του ήταν μια μακρά ιεροτελεστία αγάπης και δημιουργίας. Στο εσώφυλλο του άλμπουμ «Ο Άμλετ της Σελήνης» απευθύνεται στα 4 παιδιά του και μεταξύ άλλων τους ζητά να συναντηθούν στις 13 Απριλίου του 2047 (100 χρόνια από τη γέννησή του). Ένα και μόνο βιβλίο για τη ζωή και το έργο του Θάνου δεν φθάνει. Μια ζωή δεν φθάνει.  Εμείς που τραγουδήσαμε και ακόμα τραγουδάμε στους δρόμους και τα στέκια τα τραγούδια του δεν είμαστε αρκετοί μιας και σε όλους εμάς θα προστεθούν κι αυτοί που θα γεννηθούν γιατί ο Θάνος Μικρούτσικος είναι κλασικός και παραμένει διαχρονικός. 

Ευχαριστούμε Θάνο που μάς μίλησες, έστω και λίγο, για τον Μικρούτσικο.