Γράφει: Λεύκη Σαραντινού

Ο Γιώργος Μολέσκης γεννήθηκε το 1946 στο χωριό Λύση. Φοίτησε στο Αγγλικό Κολλέγιο Λευκωσίας και στο Πανεπιστήμιο Λομονόσοφ της Μόσχας, από το οποίο απέχτησε πτυχίο (Μ.Α.) στη ρωσική λογοτεχνία και διδακτορικό δίπλωμα (Ph.D.) στη φιλολογία.

Εργάστηκε στις Πολιτιστικές Υπηρεσίες του Υπουργείου Παιδείας και Πολιτισμού της Κύπρου, όπου κατείχε τη θέση του Ανώτερου Μορφωτικού Λειτουργού. Από το 2007, που αφυπηρέτησε, μέχρι το 2013, ήταν ο Εκτελεστικός Σύμβουλος/διευθυντής του Ιδρύματος Συμφωνική Ορχήστρα Κύπρου. Διετέλεσε, επίσης, πρόεδρος σε διάφορα πολιτιστικά σωματεία και επιτροπές (Πνευματική Στέγη Λευκωσίας, Πολιτιστικό Κέντρο Βλαδίμηρος Καυκαρίδης, Επιτροπή Κρατικών Βραβείων Λογοτεχνίας, Εθνική Επιτροπή Ευρωπαϊκού Βραβείου Λογοτεχνίας). Από το 2013 μέχρι το 2017 ήταν πρόεδρος της Ένωσης Λογοτεχνών Κύπρου.

Έχει τιμηθεί με Κρατικό Έπαινο και Κρατικό Βραβείο Ποίησης στην Κύπρο, καθώς και με το Μετάλλιο Πούσκιν, της Ένωσης Ρώσων Συγγραφέων. Είναι, επίσης, επίτιμο μέλος της Κρατικής Ακαδημίας Σλαβικού Πολιτισμού της Ρωσικής Ομοσπονδίας.

Από το 1967 μέχρι σήμερα εξέδωσε δώδεκα ποιητικές συλλογές, δυο συγκεντρωτικούς τόμους ποιημάτων, μια συλλογή διηγημάτων και πέντε βιβλία με μεταφράσεις ποίησης. Σ’ αυτά περιλαμβάνονται: Μεγάλο που ήταν το φεγγάρι, ποιήματα, Κύπρος 1980, Περαστική άνοιξη, ποιήματα, Κύπρος 1984, Βλαντίμιρ Μαγιακόφσκι, Σύννεφο με παντελόνια. Εισαγωγή – μετάφραση – σχόλια, Εκδόσεις Τα τραμάκια, Θεσσαλονίκη 1995, Το νερό της μνήμης, Κύπρος 1998, Από το ελάχιστο, Λευκωσία 2001, Ρώσοι ποιητές του εικοστού αιώνα, Εκδόσεις Μεσόγειος (Πανεπιστήμιο Κύπρου και Ελληνικά Γράμματα), Αθήνα 2004, Αναμονή βροχής, ποιήματα, Εκδόσεις Μεταίχμιο, Αθήνα 2008, Σύγχρονοι Τουρκοκύπριοι ποιητές. Απόπειρα επικοινωνίας, Εκδόσεις Τόπος, Αθήνα 2010,  Το ημιτελές ποίημα, ποιήματα, Εκδόσεις Μεταίχμιο, Αθήνα 2014, Όταν ο ήλιος μπήκε στο δωμάτιο, διηγήματα, Εκδόσεις Βακχικόν, Αθήνα 2017, Κάθε Ιούλιο επιστρέφω, Εκδόσεις Βακχικόν, Αθήνα 2019 Ρωσική ποίηση 20ου αιώνα, Εισαγωγή – Μετάφραση – Σημειώσεις, Εκδόσεις Βακχικόν, Αθήνα 2018.

Δέκα ποιητικές του συλλογές μεταφράστηκαν και εκδόθηκαν σε ξεχωριστά βιβλία στη Γαλλία, Ιταλία, Ισπανία, Σερβία, Ρουμανία, Βουλγαρία και Αλβανία, όπου μεταφράστηκε, επίσης, και το βιβλίο διηγημάτων του Όταν ο ήλιος μπήκε στο δωμάτιο.

Το βιβλίο σας αποτελείται κατά βάση από την εξιστόρηση των αναμνήσεων του Ομήρου, ο οποίος μεγάλωσε στο χωριό Λύση, κοντά στην Αμμόχωστο τη δεκαετία του ’50. Σε ποιον βαθμό οι αναμνήσεις του αποτελούν δικά σας προσωπικά βιώματα;

«Τα κλεμμένα σταφύλια» είναι ένα μυθιστόρημα το οποίο χτίστηκε, βασικά, πάνω σε προσωπικά βιώματα και ιστορίες ανθρώπων που γνώρισα. Έτσι οι αναμνήσεις του Όμηρου Αρτεμίου είναι σε μεγάλο βαθμό προσωπικές μου αναμνήσεις, γεγονότα που έζησα, καταστάσεις που με επηρέασαν με τον ένα ή τον άλλο τρόπο και σημάδεψαν τη ζωή μου, δοσμένες μέσα από κάποια δόση μυθοποίησης, έτσι που να εντάσσονται πιο αρμονικά σ’ ένα μυθιστορηματικό πλαίσιο.

Τα ήθη της εποχής, ιδιαίτερα στην ύπαιθρο, παρουσιάζονται ως αρκετά συντηρητικά, με έμφαση στο θρησκευτικό στοιχείο, αλλά και στην κατώτερη θέση της γυναίκας. Πόσο έχουν αλλάξει σήμερα αυτά λόγω του τουρισμού και της αστικοποίησης; Υπάρχουν πλέον στο νησί τέτοια απομονωμένα χωριά;

Αυτά που περιγράφω στο βιβλίο ήταν βασικά γνωρίσματα της εποχής εκείνης, δηλαδή της δεκαετίας 1955-1965, με τον αγώνα της ΕΟΚΑ, την ανεξαρτησία και τις διακοινοτικές συγκρούσεις. Στην Κύπρο τότε υπήρχε πολλή φτώχια, υπήρχε η τοκογλυφία, η εκμετάλλευση του αγροτικού κόσμου από τους δανειστές και τους εμπόρους και άλλα. Η Λύση, όπου τοποθετείται το μεγαλύτερο μέρος της δράσης του έργου, δεν ήταν ένα απομονωμένο χωριό. Ευρισκόμενη στο κέντρο τριών πόλεων, της Λευκωσίας, της Αμμοχώστου και της Λάρνακας, ήταν ανοιχτή στην επικοινωνία, είχε όμως τις δικές της ιδιαιτερότητες και τις δικές της παραδόσεις, τις οποίες ακολουθούσε. Το ίδιο ίσχυε και σε άλλα χωριά. Σήμερα, βέβαια, με τις μετακινήσεις των ανθρώπων που επέφερε η τουρκική εισβολή και η διαίρεση του τόπου, τις αναμείξεις του κόσμου, αλλά και τις κοινωνικές αλλαγές που έφερε το πέρασμα του χρόνου, πολλά πράγματα έχουν αλλάξει. Ούτε και μπορούμε πλέον να μιλούμε για απομονωμένα χωριά με βάση τα σημερινά μέσα επαφής και τους τρόπους επικοινωνίας. Όσο για τη θέση της γυναίκας στην κοινωνία, έχει αλλάξει σε πολύ μεγάλο βαθμό.

Ο μικρός Όμηρος είναι ένα παιδί που μεγαλώνει σε ένα ταραγμένο οικογενειακό περιβάλλον και αναγκάζεται συχνά να καταπιέζει τα δικά του θέλω. Θα γινόταν διαφορετικός ως ενήλικας αν είχε μεγαλώσει σε ένα διαφορετικό περιβάλλον, με περισσότερη αγάπη; Οι συνθήκες ζωής του ήταν κανόνας για τα παιδιά που μεγάλωναν στην κυπριακή ύπαιθρο την ίδια εποχή;

Οι συνθήκες ζωής μέσα στις οποίες μεγάλωσε ο Όμηρος ήταν κοινές με πολλά από τα άλλα παιδιά του χωριού την εποχή εκείνη. Το πόσο όμως αυτές καθορίζουν τη στάση τους στη ζωή και τις σχέσεις τους με τον κόσμο ως ενήλικες δεν μπορώ να πω. Όλα όσα βιώνουμε αποτυπώνονται μέσα μας, μας προκαλούν να μπούμε σ’ έναν διάλογο με τον εαυτό μας, να διαμορφώσουμε τον εσωτερικό μας κόσμο, να καθορίσουμε τον τρόπο που θα αντιμετωπίζουμε τους ανθρώπους και τη ζωή γενικά. Τα όσα έζησε ο Όμηρος τον έκαναν τον ήρωα του έργου «Τα κλεμμένα σταφύλια», έναν άλλο όμως, με τα ίδια βιώματα, θα μπορούσαν να τον κάνουν εντελώς διαφορετικό. Τελικά παίζει ρόλο και αυτό το κάτι βαθύτερο που κουβαλούμε μέσα μας και καθορίζει τον τρόπο που βιώνουμε τα πράγματα και πώς αυτά συμβάλλουν στη δημιουργία του χαρακτήρα μας.

Ο Όμηρος θέλει διακαώς να πάει στο γυμνάσιο, μετά την αποφοίτησή του από το δημοτικό σχολείο, αλλά ο πατέρας και η γιαγιά του πιστεύουν ότι είναι καλύτερο να μάθει κάποια τέχνη. Μετά από την περίοδο 1970-2010 που η μόρφωση ήταν το μέσο για να κερδίσει κανείς μία καλύτερη ζωή, πιστεύετε ότι και σήμερα η μόρφωση γνωρίζει την ίδια απαξίωση; Και αυτό το λέω γιατί βλέπω πόσο πολύ απαξιώνουν τη γνώση τα παιδιά μας σήμερα και τον θεσμό του σχολείου…

Οι συνθήκες σήμερα είναι εντελώς διαφορετικές. Όλα τα παιδιά που τελειώνουν το δημοτικό σχολείο πηγαίνουν στο γυμνάσιο. Γι’ αυτό υπάρχει μάλιστα και σχετική νομοθεσία. Δεν ξέρω αν οι αντιδράσεις κάποιων παιδιών απέναντι στα σχολεία και στον τρόπο που λειτουργούν είναι απαξίωση της γνώσης ή κάτι άλλο, κάποια αντίδραση που τους προκαλεί ο σύγχρονος τρόπος ζωής.

Τι θυμάστε από τις ταραγμένες μέρες του ’50 και τους αγώνες της ΕΟΚΑ; Άλλαξε πολύ η ζωή των Κυπρίων τότε; Ζούσαν πλέον με τον φόβο;

Οι μνήμες μου από την περίοδο εκείνη είναι πολλές. Έχουν να κάνουν με πράγματα που επηρέαζαν βαθιά τη ζωή του χωριού δημιουργώντας μια ατμόσφαιρα φόβου, αναμονής, ελπίδας για ελευθερία. Οι ειδήσεις που κυκλοφορούσαν προκαλούσαν ποικίλα συναισθήματα στους ανθρώπους, επηρέαζαν τη ζωή του χωριού. Νεκροί του αγώνα, απαγχονισμοί αγωνιστών, η πολιορκία και ο θάνατος του χωριανού μας Γρηγόρη Αυξεντίου, οι κατ’ οίκον περιορισμοί που επέβαλλαν οι Άγγλοι, τα γνωστά «κέρφιου», οι συγκρούσεις με τους Τουρκοκύπριους, οι δολοφονίες και άλλα πολλά. Παράλληλα, στην κοινωνική ζωή, υπήρχε πολλή φτώχια, υπήρχε η τοκογλυφία και η εκμετάλλευση των φτωχών, γεωργών κυρίως, αλλά και βιοτεχνών. Δεν μπορούμε να κάνουμε καμιά σύγκρισή του τότε με το τώρα. Η ζωή είναι εντελώς διαφορετική. Τότε τα πράγματα ήταν ρευστά, ο κόσμος ανέμενε την αλλαγή, η πίεση του αποικιοκρατικού καθεστώτος κυριαρχούσε παντού. Όλοι περίμεναν πως με την αλλαγή του καθεστώτος θα άλλαζαν όλα. Τώρα, με τη μισή μας πατρίδα υπό κατοχή, βλέπουμε να κυριαρχεί μια στασιμότητα, μπολιασμένη με μια δόση αβεβαιότητας, μια επανάληψη των πραγμάτων, παρ’ όλους τους κινδύνους που απειλούν τον τόπο.

«Αν σε κάποιο σπίτι παρέλειπαν να αναρτήσουν σημαία, το πρωί θα έβρισκαν στον τοίχο τους την επιγραφή «ΤΟΥΡΚΟΣΠΙΤΟ» με κόκκινη μπογιά». Γράφετε στο βιβλίο σας ότι οι Άγγλοι ήταν εκείνοι που δηλητηρίασαν τις παραδοσιακά καλές σχέσεις, έως τη δεκαετία του ’50 μεταξύ των Ελληνοκυπρίων και των Τουρκοκύπριων. Ισχύει πράγματι κάτι τέτοιο;

Με την κάθοδο των Άγγλων στην Κύπρο άρχισε σιγά-σιγά να προβάλλεται και το αίτημα των Ελληνοκυπρίων για ένωση με την Ελλάδα. Οι Άγγλοι, εφαρμόζοντας την πολιτική του διαίρει και βασίλευε, που χαρακτήριζε όλη τους την αποικιοκρατική πολιτική καλλιεργούσαν με διάφορους τρόπους την αντιπαράθεση μεταξύ Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων. Οι άνθρωποι, βέβαια, στα μικτά χωριά, αλλά και στις πόλεις, ζούσαν μαζί και συνεργάζονταν στις καθημερινές τους εργασίες και σε άλλα πράγματα. Όταν άρχισε ο αγώνας της ΕΟΚΑ του 1955-1959, με αίτημα την Ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα, οι Άγγλοι άρχισαν να επιστρατεύουν Τουρκοκυπρίους ως επικουρικούς για να επιβάλλουν την πολιτική τους, δημιουργήθηκε και η τουρκοκυπριακή εθνικιστική οργάνωση ΤΜΤ, που είχε ως στόχο τη διχοτόμηση της Κύπρου και άλλα, που όξυναν τα διαιρετικά στοιχεία.

Τελικά, σε ποιον βαθμό επηρεάστηκε η ζωή του Ομήρου από τα πολιτικά γεγονότα του 1950-60 στο νησί;

Μεγαλώνοντας σε μια τόσο ταραγμένη περίοδο, με τον πόνο, τον φόβο και τις ανησυχίες που προκαλούσαν οι ειδήσεις για νεκρούς να είναι καθημερινό φαινόμενο, αλλά και με τον ενθουσιασμό που προκαλούσαν πολλές φορές οι ειδήσεις για γεγονότα του αγώνα, οι διαδηλώσεις και τα μνημόσυνα των ηρώων, είναι πράγματα που αποτυπώθηκαν βαθιά μέσα του και με τον τρόπο τους επηρέασαν τον τρόπο που έβλεπε τα πράγματα.

Σας ευχαριστώ θερμά για τη συζήτησή μας!