Γράφει: Παναγιώτης Σιδηρόπουλος
Ολοκληρώθηκε το διήμερο Διεθνές Συνέδριο της Εταιρείας Συγγραφέων,
«Γράφω, μεταφράζω, σκέφτομαι στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης. Τι σημαίνει να είσαι συγγραφέας σήμερα»
Μεγάλη συμμετοχή, γόνιμοι προβληματισμοί, διάλογος & θετικά σχόλια.
Με υψηλή συμμετοχή, έντονο επιστημονικό ενδιαφέρον και ουσιαστικό δημόσιο διάλογο ολοκληρώθηκε το Διεθνές Συνέδριο «ράφω, μεταφράζω, σκέφτομαι στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης. Τι σημαίνει να είσαι συγγραφέας σήμερα» της Εταιρείας Συγγραφέων, στις 27-28 Φεβρουαρίου, στο Ινστιτούτο Γκαίτε, το πρώτο στην Ελλάδα αφιερωμένο συστηματικά στη σχέση των Μεγάλων Γλωσσικών Μοντέλων και της Τεχνητής Νοημοσύνης με τη συγγραφή, τη μετάφραση, την εκπαίδευση και τα πνευματικά δικαιώματα. Η διοργάνωση αποτέλεσε κορυφαία δράση στο πλαίσιο των 45 χρόνων παρουσίας της Εταιρείας Συγγραφέων στον δημόσιο λόγο, σηματοδοτώντας μία εξωστρεφή, παρεμβατική τοποθέτηση απέναντι στις καίριες τεχνολογικές και πολιτισμικές μεταβολές της εποχής.
Κατά τη διάρκεια των διήμερων εργασιών, συζητήθηκαν όλα τα κρίσιμα ζητήματα που προκύπτουν από τη χρήση της ΤΝ στο λογοτεχνικό πεδίο, αλλά και γενικότερα στην παραγωγή δημιουργικού λόγου για τους/τις συγγραφείς και τους/τις επαγγελματίες του λόγου σε όλα τα επί μέρους πεδία: συγγραφή, μετάφραση, κριτικός λόγος, εκπαίδευση, πνευματικά δικαιώματα κ.ά., και το Συνέδριο πέτυχε, κατά γενική ομολογία, το στόχο του να αναδείξει τις προκλήσεις αλλά και τις προοπτικές στην Εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης, μέσω της αναζήτησης εναλλακτικών λύσεων αλλά και τη δημιουργία δικτύων ανταλλαγής προβληματισμού και συνεργασίας με άλλες χώρες και διεθνείς φορείς.
Τα τρία προπαρασκευαστικά webinars που προηγήθηκαν (5, 12 και 18 Φεβρουαρίου) ανέδειξαν ήδη πριν από το Συνέδριο την πολυπλοκότητα του πεδίου. Στο πρώτο («Μεταξύ εντολών και ανυπότακτης δημιουργικότητας. Μεταφραστές/τριες και Τεχνητή Νοημοσύνη») συζητήθηκαν τα prompts, η μετεπιμέλεια και η επαγγελματική ταυτότητα του μεταφραστή· στο δεύτερο («Οι μεροληψίες στο ChatGPT: Σοφοφύλακες και “στοχαστικοί παπαγάλοι”») αναλύθηκαν οι ενσωματωμένες ιδεολογικές και κοινωνικές προκαταλήψεις των γλωσσικών μοντέλων· στο τρίτο («Μεταφορές, για την κατανόηση της ΤΝ»), η ΤΝ προσεγγίστηκε ως «όροφος στο κτίριο της τεχνολογίας», ως «φράγμα που συγκεντρώνει σταγόνες ανθρώπινης διάνοιας» και ως «ικρίωμα» δημιουργίας. Κεντρικό συμπέρασμα: η ΤΝ δεν είναι ουδέτερο εργαλείο ούτε αυτόνομος δημιουργός· είναι πεδίο πολιτικής, οικονομικής και πολιτισμικής διαπραγμάτευσης.
Το Συνέδριο διοργανώθηκε με την υποστήριξη και υπό την αιγίδα του Υπουργείου Πολιτισμού, και σε συνδιοργάνωση με το Ινστιτούτο Γκαίτε (Goethe-Institut Athen), τη Φιλοσοφική Σχολή του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ) και την Πανελλήνια Ένωση Φιλολόγων (ΠΕΦ).
Εκ μέρους της Εταιρείας Συγγραφέων χαιρέτισε ο Πρόεδρός της και Πρόεδρος της Επιστημονικής Επιτροπής του Συνεδρίου Κώστας Κατσουλάρης. Εκ μέρους του Υπουργείου Πολιτισμού παρευρέθηκε και χαιρέτισε ο υφυπουργός Πολιτισμού Ιάσων Φωτήλας, ενώ εκ μέρους του συνδιοργανωτή Goethe-Institut Athen χαιρέτισε η Sonja Griegoschewski, Γενική Διευθύντρια του Goethe-Institut Athen και των Ινστιτούτων Goethe της Περιφέρειας Ευρώπη I. Εκ μέρους του ΕΚΠΑ και της συνδιοργανώτριας Φιλοσοφικής Σχολής χαιρέτισε ο Κοσμήτωρ Δημήτριος Λ. Δρόσος, ενώ εκ μέρους της Πανελλήνιας Ένωσης Φιλολόγων, που επίσης ήταν φορέας της συνδιοργάνωσης, η Πρόεδρος Μαρία Πεσκετζή. Τέλος εκ μέρους του ΟΣΔΕΛ, σταθερού φορέα υποστήριξης των δράσεων της Εταιρείας Συγγραφέων, ο Πρόεδρος Αντώνης Καρατζάς. Παρευρέθηκαν πολλοί εκπρόσωποι φορέων όπως η Πρόεδρος της Πανελλήνιας Ένωσης Μεταφραστών, ο Πρόεδρος της ΠΕΕΜΠΙΠ, εκδότες, κ.ά. Τον Δήμαρχο Αθηναίων εκπροσώπησε ο συγγραφέας Θανάσης Χειμωνάς, Εντεταλμένος Δημοτικός Σύμβουλος Κοινωνικής Ένταξης Μεταναστών και Προσφύγων, και μέλος της Εταιρείας Συγγραφέων. Σύντομη παρέμβαση έκανε η ποιήτρια και μέλος της Εταιρείας Συγγραφέων Σοφία Κολοτούρου, η οποία ευχαρίστησε την Εταιρεία που φρόντισε να είναι οι εργασίες του Συνεδρίου προσβάσιμες για τα άτομα με αναπηρία, ενώ δήλωσε συγκινημένη που μπόρεσε για πρώτη φορά να παρακολουθήσει ισότιμα με τους άλλους Συνέδρους όλες τις εργασίες.
Οι εργασίες του Συνεδρίου: Κριτικός στοχασμός χωρίς αυταπάτες
Τις Εργασίες του Συνεδρίου συντόνισε ο Νίκος Ερηνάκης, Ταμίας του ΔΣ της Εταιρείας Συγγραφέων και μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής του Συνεδρίου.
Εισαγωγικά των κύριων εργασιών του Συνεδρίου, η Άννα Αφεντουλίδου Γενική Γραμματέας του ΔΣ της Εταιρείας και μέλος της Επιστημονικής Επιτροπής του Συνεδρίου, παρουσίασε τη γενεαλογία του Συνεδρίου, πώς ξεκίνησαν όλα, έναν χρόνο πριν, με μια έρευνα που έκανε η Εταιρεία Συγγραφέων σχετικά με τις απόψεις των μελών της γύρω από θέματα της Τεχνητής Νοημοσύνης. Το κλίμα που κυριάρχησε στις απαντήσεις της έρευνας ήταν ένα αίσθημα αβεβαιότητας σχετικά με την ΤΝ, και ήταν πρόδηλο ότι οι συγγραφείς θέλουν να συζητήσουν για το θέμα αυτό. Καταλήγοντάς, η Γ.Γ. τόνισε: «Οι συγγραφείς της Ελλάδας, όπως και οι συνάδελφοί μας στην Ευρώπη, θέλουμε αξιόπιστη, έγκυρη και έγκαιρη ενημέρωση, ζητάμε διαφάνεια σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιείται το έργο μας, αναγνώριση της προσφοράς μας, και προ πάντων προστασία των πνευματικών και επαγγελματικών μας δικαιωμάτων. Η σχέση της ΤΝ και της ανθρώπινης δημιουργικότητας δεν ισχυριζόμαστε πως είναι αναπόφευκτα ανταγωνιστική. Λέμε ότι πρέπει να βασίζεται στη δικαιοσύνη και τον σεβασμό».
Ο Βρετανός καθηγητής Ψηφιακών Ανθρωπιστικών Σπουδών Ντέιβιντ Μπέρι (David M. Berry) στην εναρκτήρια των εργασιών του Συνεδρίου ομιλία του με τίτλο «Ο θάνατος του συγγραφέα στην εποχή των μεγάλων γλωσσικών μοντέλων» εστίασε στο πώς τα Μεγάλα Γλωσσικά Μοντέλα/LLM εγκαινίασαν μια νέα συγγραφική συνθήκη και διερεύνησε εναλλακτικές λύσεις που μπορούν να αντισταθούν στην κανονικοποίηση, προβάλλοντας ιδιαίτερα το θέμα της προφορικότητας καθώς και της αναγκαιότητας των αναγνωστικών στρατηγικών.
Στο πρώτο στρογγυλό τραπέζι με θέμα «Η λογοτεχνική δημιουργία στην εποχή των Μεγάλων Γλωσσικών Μοντέλων: Τι συμβαίνει, τι θα συμβεί, τι θα θέλαμε να συμβεί» και συντονιστή τον Νίκο Ερηνάκη, όπου συμμετείχαν οι συγγραφείς Δημοσθένης Κούρτοβικ, Λίλα Κονομάρα, και η ερευνήτρια Δέσποινα Καταπότη,
οι συγγραφείς υπερασπίστηκαν, με στιβαρά επιχειρήματα και πειστικό λόγο, την ανθρώπινη δημιουργικότητα, τονίζοντας το μοναδικά «ανθρώπινο» περιβάλλον της αίσθησης, της συγκίνησης, της ατομικής ιδιαιτερότητας. Συζήτησαν γύρω από την ιδιότυπη σχέση της μνήμης και της λήθης, που αποτελεί ίδιον του ανθρώπινου ψυχισμού, αλλά και για τον ενδιάθετο ρυθμό του λόγου στην πεζογραφία, και την ιδιαίτερη αντίληψη του κόσμου που συνιστά ο ποιητικός λόγος, και εκφράστηκε η πεποίθηση ότι παρόλη την εξέλιξη των μοντέλων της ΤΝ, οι ψηφιακές της εκδοχές δεν μπορούν να επιτύχουν την πραγματική «πρωτοτυπία», δεν μπορούν να προσεγγίσουν την ανθρώπινη «μοναδικότητα».
Ο Γερμανός φιλόσοφος και διεπιστημονικός ερευνητής Κρις Ντουάρτ (Christoph Durt) στην έναρξη της δεύτερης μέρας του Συνεδρίου, σε μία διάλεξη με τίτλο «Μεγάλα γλωσσικά μοντέλα/LLM και ο θάνατος του συγγραφέα», προσέγγισε θεωρητικά τα συστήματα που βασίζονται σε LLM, όπως το ChatGPT, και έδειξε για ποιους λόγους λανθασμένα αντιμετωπίζονται ως συγγραφείς ή συν-συγγραφείς. Τη θέση του αυτή τη στήριξε παρουσιάζοντας την αλληλεπίδραση μεταξύ της συγγραφής, της ερμηνείας και του νοήματος στο πλαίσιο του κειμένου που δημιουργείται από το LLM. Όπως εύστοχα τόνισε, ο «θάνατος του συγγραφέα» δεν είναι το τέλος της συγγραφής, αλλά μάλλον η κατάρρευση μιας συγκεκριμένης αντίληψής της.
Στο δεύτερο στρογγυλό τραπέζι με θέμα «Τα εργαλεία ΤΝ στη Μετάφραση: Είναι η ευκολία παγίδα; Μεταφραστές ή επιμελητές, και ποια η διαφορά;» και συντονιστή τον Χρήστο Αστερίου, όπου συνομίλησαν οι μεταφραστές/τριες Βασίλης Μπαμπούρης, Λίζυ Τσιριμώκου, Θανάσης Χατζόπουλος (και με την ιδιότητα του ποιητή) και Κατερίνα Σχινά,
τονίστηκε και πάλι το θέμα της ανθρώπινης αξιολογικής μοναδικότητας. Και ενώ υπογραμμίστηκαν οι πολύ σκληρές επιπτώσεις της χρήσης των εργαλείων ΤΝ στο επαγγελματικό πεδίο της μετάφρασης, φάνηκε μέσα από την παράθεση παραδειγμάτων και τη γόνιμη συζήτηση που ακολούθησε, ότι η ανθρώπινη επινοητικότητα και το γλωσσικό αίσθημα –που είναι τόσο πολυπαραγοντικά προσδιορισμένο–, παραμένει σε επίπεδο ποιοτικό αναντικατάστατο. Επιπλέον, τονίστηκε η θετική συμβολή των ψηφιακών εργαλείων στο επίπεδο της έρευνας και του πραγματολογικού σχολιασμού, αλλά όχι στο επίπεδο της μεταφοράς της «λογοτεχνικότητας».
Ο Ολλανδός καθηγητής Τεχνητής Νοημοσύνης και Ανθρωπιστικών Σπουδών Τόμπιας Μπλάνκε (Tobias Blanke) στην ομιλία του με τίτλο «Γιατί η τεχνητή νοημοσύνη (ξαφνικά) επενδύει τόσο πολύ στον πολιτισμό; Η ακόρεστη όρεξη της βαθιάς μάθησης», εστιάζοντας στο επιστημονικό πεδίο της βαθιάς μάθησης, τόνισε τον ενθουσιασμό αλλά και την ανησυχία με την οποία το κοινό υποδέχθηκε τα προϊόντα της. Αφού μίλησε αναλυτικά για την έννοια και τα όρια της βαθιάς μάθησης, τόνισε πως έχουμε οδηγηθεί σε μια μοντελοποίηση βιομηχανικής κλίμακας, που έχει ως αποτέλεσμα η πολιτιστική παραγωγή να ακολουθεί πλέον την ίδια βιομηχανική λογική εξαγωγής και συγκέντρωσης τεράστιων συνόλων δεδομένων, έτσι ώστε να μην διακρίνεται από άλλες εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης, όπως είναι για παράδειγμα η εξυπηρέτηση πελατών για καταναλωτικά προϊόντα. Τέλος, ανίχνευσε τους τρόπους με τους οποίους στο παραπάνω πλαίσιο «το πολιτιστικό νόημα συγχέεται με την ομοιότητα, η δημιουργικότητα με τα στατιστικά μοτίβα και ο εκδημοκρατισμός με την αφελή εμπιστοσύνη στις αλγοριθμικές λύσεις».
Στο τρίτο στρογγυλό τραπέζι με θέμα «Η ΤΝ στην Εκπαίδευση. Ευκαιρία ή κερκόπορτα;» και συντονιστή τον Γιάννη Μπασκόζο, όπου συμμετείχαν οι εκπαιδευτικοί από όλες τις βαθμίδες εκπαίδευσης Μαρία Φειδάκη, Μαρία Παπαδοπούλου, Βαγγέλης Ηλιόπουλος (και με την ιδιότητα του συγγραφέα παιδικής λογοτεχνίας) και Διονύσης Γούτσος,
ακούστηκαν πολλά και αρκετά δυσοίωνα για τις νεότερες γενιές που μεγαλώνουν και αναπτύσσονται με «λυσάρι» και βοηθό την ΤΝ. Αλλά όπως σε όλα τα κοινωνικά πεδία, έτσι και στο πεδίο αυτό υπογραμμίστηκε πως τίποτε δεν είναι μονόδρομος αρκεί να υπάρχει θεσμικά εδραιωμένη βούληση μαζί με πραγματικά παιδαγωγικά κριτήρια για να αντιστραφεί μια κατάσταση που φαίνεται πως πάει να εδραιωθεί. Τονίστηκε εμφατικά η πολιτική διάσταση της σχέσης της ψηφιακότητας με την εκπαίδευση, τη διαπαιδαγώγηση και τον κοινωνικό ρόλο που καλείται να παίξει το σχολείο σε μια εποχή πολύ δύσκολη για την κοινωνικοποίηση και την ενηλικίωση των νεότερων γενιών, αλλά και για τη σχέση τους με το βιβλίο, την ανάγνωση, τη γραφή και τη λογοτεχνία. Όπως σε όλες τις περιπτώσεις που θίγονται εκπαιδευτικά ζητήματα, ακολούθησε θερμός και πολύ ενδιαφέρων διάλογος.
Το λόγο πήρε στη συνέχεια η Γερμανίδα συγγραφέας και Αντιπρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Συγγραφέων (European Writers' Council) Μόνικα Πφούνμαϊερ (Monika Pfundmeier), η οποία στην ομιλία της με τίτλο «Γράφοντας το μέλλον, Κάνοντας το σωστό, Συνεχίζοντας τον αγώνα. Προοπτικές για και από την Ευρώπη από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Συγγραφέων» μετέφερε όλη την πλούσια εμπειρία της δράσης του EWC μιλώντας για το τι πρέπει να κάνουμε αλλά και τι μπορούμε να κάνουμε –ως οργανισμός, ως μεμονωμένα όντα, ως συγγραφείς– για να συνεχίσουμε να γράφουμε, να αγωνιζόμαστε και να ζούμε σε έναν κόσμο οπωσδήποτε διαφορετικό από αυτόν που ως τώρα ξέραμε, τονίζοντας ότι «η ανθρώπινη γραφή δεν γίνεται και δεν πρέπει να αντικατασταθεί από την ΤΝ». Ιδιαίτερα χρήσιμη στάθηκε και η ανάλυση γύρω από το τρίπτυχο συνδικαλιστικό αίτημα «Διαφάνεια-Αδειοδότηση-Αμοιβή»
Στο τελευταίο στρογγυλό τραπέζι με θέμα «Κριτικές προσεγγίσεις των Μεγάλων Γλωσσικών Συστημάτων - Από ποιους, για ποιους, με ποιους. Για την Κοινωνία ή για την Αγορά; Ανεξέλεγκτη κούρσα ή δημόσιος έλεγχος;», και συντονίστρια την Τιτίκα Δημητρούλια, συνομίλησαν οι συγγραφείς, Σταύρος Ζουμπουλάκης, Κώστας Κατσουλάρης, Μανώλης Πατηνιώτης και Νικόλας Σεβαστάκης.
Συζητήθηκαν οι πολιτικές διαστάσεις του θέματος, το ζήτημα των οικονομικών συμφερόντων και των τεχνολογικών κολοσσών, και αναδείχθηκαν οι όροι για εκείνη τη δημοκρατική και συμπεριληπτική κοινωνία που θα θέσει πραγματικά και ολοκληρωμένα το ζήτημα του δημοσίου ελέγχου της ΤΝ. Επιπλέον, συζητήθηκαν όλες οι σημαντικές κοινωνικές και πολιτικές συνέπειες της ανεξέλεγκτης ανάπτυξης και χρήσης της.
Τις εργασίες του Συνεδρίου έκλεισε ο τιμημένος με το παράσημο του Ιππότη του Εθνικού Τάγματος της Λεγεώνας της Τιμής, Γάλλος φιλόσοφος και μαθηματικός Ντανιέλ Αντλέρ (Daniel Andler) στην ομιλία του με τίτλο «Δημιουργικότητα, επίλυση προβλημάτων και τεχνητή νοημοσύνη», που αναφέρθηκε στις διαστάσεις της ανθρώπινης νόησης και ευφυΐας καθώς και στη σχέση της δημιουργικότητας με την επίλυση προβλημάτων. Επιχειρηματολόγησε με εντυπωσιακό και επιστημονικά τεκμηριωμένο τρόπο για το πώς η ΤΝ, παρ’ όλες τις φαινομενικά απεριόριστες ικανότητες της επίλυσης προβλημάτων, δεν μπορεί εγγενώς να είναι πραγματικά δημιουργική.
Και το Συνέδριο ολοκληρώθηκε με τη σύνοψη των συμπερασμάτων από τη Γενική Γραμματέα Άννα Αφεντουλίδου και το μέλος του Δ.Σ. της Εταιρείας Συγγραφέων Νίκο Ερηνάκη, όπου τονίστηκε: «Πιστεύουμε πως με το συνέδριό μας αυτό, πραγματικά συμβάλαμε στον δημόσιο διάλογο για τα Μεγάλα Γλωσσικά Μοντέλα, την ΤΝ και τους ανθρώπους του λόγου σε όλα τα επιμέρους πεδία: συγγραφή, μετάφραση, εκπαίδευση αλλά και την επικοινωνία και την προφορικότητα, τα ποιοτικά χαρακτηριστικά του ατομικού και δημόσιου λόγου, τις νέες διαστάσεις του ιδιωτικού και του συλλογικού. Συζητήσαμε πολλές πλευρές, υπαρξιακές, ηθικές, πολιτικές και ακούστηκαν πολύ ενδιαφέρουσες και διαφορετικές απόψεις».
Πρόσκληση φίλων