Γράφει: Λεύκη Σαραντινού

Η Νάγια Δαλακούρα γεννήθηκε το 1980 και μεγάλωσε στην Κομοτηνή. Είναι αρχαιολόγος και δραστηριοποιείται στον χώρο των μουσείων ως επιμελήτρια εκθέσεων και μουσειοπαιδαγωγός. Έχει γράψει ως τώρα τέσσερα μυθιστορήματα εποχής (Το λιμάνι των χαμένων γυναικών, εκδ. Κλειδάριθμος, 2019, Θράσσα, εκδ. Κλειδάριθμος, 2021, Το λουλούδι της θάλασσας, εκδ. Κλειδάριθμος, 2022), ένα παιδικό βιβλίο (Οι Θεοί του Ολύμπου, εκδ. Κλειδάριθμος, 2019) και ένα επιστημονικό εγχειρίδιο για μουσειοπαιδαγωγούς (Μετα-γράφοντας την τέχνη, εκδ. Κλειδάριθμος, 2021) μαζί με τον Σπύρο Κιοσσέ.

Στο Bookia μας μίλησε για το τέταρτο μυθιστορηματικό πόνημά της για τους Σαρακατσάνους που εκδόθηκε προσφάτως με τίτλο Ο χορός του αετού.

Μιας και είστε Σαρακατσάνα στην καταγωγή, κατά το ήμισυ αν δεν κάνω λάθος, να υποθέσω ότι το βιβλίο αυτό ήταν πάντα μέσα στα συγγραφικά σας σχέδια; Πείτε μας ποια ήταν η αφορμή για τη συγγραφή του στην παρούσα χρονική συγκυρία.

Ασχολούμαι με τους Σαρακατσάνους επιστημονικά από τα φοιτητικά μου χρόνια, ειδικά με τον υλικό πολιτισμό  και τη μουσειακή παρουσία τους. Παράλληλα, λόγω καταγωγής έχω βιωματική σχέση με τη συγκεκριμένη εθνοτική ομάδα και εδώ και από νεαρή ηλικία συμμετέχω και παρακολουθώ στενά το έργο των πολιτιστικών συλλόγων τους. Υποθέτω ότι ήταν αναπόφευκτο κάποια στιγμή να γράψω για αυτούς ένα κείμενο με μυθοπλαστικό χαρακτήρα.

Στο βιβλίο σας κεντρικός ήρωας είναι ένας προοδευτικός δημοτικιστής δάσκαλος, ο οποίος πηγαίνει να διδάξει στα παιδιά των Σαρακατσάνων εν έτει 1926 στα τσελιγκάτα της Ξάνθης. Θα ήθελα να μας μιλήσετε λίγο για την εκπαίδευση στα τσελιγκάτα των Σαρακατσάνων, πώς ακριβώς λειτουργούσαν τα σχολεία τους και αν η γνώση ήταν κάτι σημαντικό για έναν λαό κατά βάση κτηνοτροφικό.

Η πηγή της έμπνευσής μου για τον κεντρικό ήρωα - δάσκαλο υπήρξε το βιβλίο του Θ. Γιαννακού με τίτλο «Ο καλυβοδάσκαλος». Παράλληλα, το ιδιότυπο σχολείο των Σαρακατσάνων που λειτουργούσε με μισθωτούς δασκάλους (μη Σαρακατσάνους) αδιάλειπτα κάθε καλοκαίρι στα ορεινά τσελιγκάτα είναι κάτι που από παλιά με συγκινούσε ιδιαίτερα στον πολιτισμό τους. Στον κόσμο των Σαρακατσάνων η γνώση της αριθμητικής και της γραφής ήταν απαραίτητη για τις δοσοληψίες τον προβαταραίων με τους εμπόρους και τις μισθώσεις των λιβαδιών με τους ιδιοκτήτες τους. Ως εκ τούτου η μόρφωση των παιδιών ήταν απαραίτητη, αν και ελάχιστες είναι οι περιπτώσεις που επιτρεπόταν σε κορίτσια να φοιτήσουν στο σχολείο. Επιπλέον, αναπαράσταση του καλυβοσχολείου υπάρχει ως μουσειακό έκθεμα στο Λαογραφικό Μουσείο Σαρακατσάνων στις Σέρρες αλλά και σε υπαίθριους σαρακατσάνικους μουσειακούς οικισμούς.

Η Σαρακατσάνα Παναγιώτα είναι μία νεαρή κοπέλα που αναγκάζεται να καταπιέσει τα αληθινά της συναισθήματα και τις βαθύτερες επιθυμίες της για τη ζωή. Μιλήστε μας λίγο για τη θέση της γυναίκας στην παραδοσιακή σαρακατσάνικη κοινωνία.

Όπως σε κάθε παραδοσιακή κοινωνία του παρελθόντος, έτσι και η ζωή των γυναικών Σαρακατσάνων ήταν τραχιά και δύσκολη – ας μη ξεχνάμε ότι μεγάλο χρονικό διάστημα της ζωής τους οι Σαρακατσάνοι ζουν σε ακραίες συνθήκες. Η γυναίκα Σαρακατσάνα, ανδρωνυμική και αναλφάβητη, είναι ικανότατη, πολυπράγμων και αθόρυβη στυλοβάτης μιας ολόκληρης κοινωνίας: κλώστρια,  υφάντρα,  ιερουργός,  μάνα,  νύφη,  μαγείρισσα,  αρχιτεκτόνισσα και πολλά ακόμη. Αμέτρητοι ρόλοι, όλοι απαιτητικοί, τόσο στο κονάκι όσο και στη στάνη, κατανεμημένοι στο παρελθόν άνισα ανάμεσα σε γυναίκες και άντρες. Ωστόσο, είναι γεγονός πως στη σύγχρονη εποχή ο σημαντικός ρόλος τους έχει αναγνωριστεί τόσο στα επιστημονικά άρθρα όσο και στα μουσεία εκθέματα.

Στα βιβλία σας δημιουργείτε πάντοτε ήρωες ολοζώντανους και τους παρουσιάζετε με τη μέγιστη πληρότητα στους αναγνώστες σας. Έχουν οι ήρωές σας αυτοί πάντοτε κάποιο πρότυπο από τη δική σας πραγματική ζωή;  Πιστεύετε ότι ο χαρακτήρας τους είναι αυτός που κατευθύνει την πλοκή της ιστορίας σας ή το ανάποδο;

Οι ήρωές μου έχουν συνήθως χαρακτηριστικά ανθρώπων που έχω συναντήσει κατά καιρούς στη ζωή μου και με κάποιο τρόπο με έχουν επηρεάσει – πάντα άνθρωποι παθιασμένοι και ιδιαίτεροι. Ωστόσο, οι ήρωες ακολουθούν την εποχή τους και είναι ενταγμένοι σαφώς στο ιστορικό πλαίσιο και τις κοινωνικές συνθήκες όπου ζουν. Ως εκ τούτου οι ήρωες δεν μπορούν να υπερβαίνουν τη συνθήκη της εποχής, την ακολουθούν σαφώς αλλά και την ανατρέπουν τόσο όσο επιτρέπει και εξυπηρετεί τη μυθιστορηματική πλοκή.

Τα βιβλία σας πάντοτε έχουν ένα ιστορικό υπόβαθρο που προϋποθέτει κάποιους είδους μελέτη. Η συγγραφή του τελευταίου σας πονήματος, μάλιστα, προϋπέθετε, εκτός από ιστορική, και λαογραφική επιτόπια έρευνα. Είναι κάτι που κάνετε παράλληλα με τη συγγραφή ή ολοκληρώνετε πρώτα την έρευνα και μετά ξεκινάτε τη συγγραφή;

Θεωρώ πολύ σημαντικό ένας συγγραφέας που καταπιάνεται με το ιστορικό παρελθόν να έχει καλή γνώση του συγκεκριμένου παρελθόντος, καθώς είναι αδύνατον να περιγράψει κανείς τη ζωή και τα γεγονότα μιας αλλοτινής εποχής χωρίς να τα γνωρίζει σε βάθος. Η αρχειακή, η προφορική αλλά και η επιτόπια έρευνα είναι κάτι που εφαρμόζω σε όλα μου τα μυθιστορήματα από τη μέρα της σύλληψής τους ως τη μέρα της τελικής παράδοσης του κειμένου μου. Παράλληλα, είναι μια διαδικασία που με ευχαριστεί κατά τη διάρκειά της και εξυπηρετεί πρωτίστως τη δική μου φιλομάθεια.

Στο βιβλίο σας μας λέτε ότι οι Σαρακατσάνοι εγκατέλειψαν τον παραδοσιακό και νομαδικό τρόπο ζωής τους μετά από τον πόλεμο και τη σκληρή βουλγαρική κατοχή της Θράκης. Πώς ακριβώς έλαβε χώρα η αλλαγή αυτή;

Οι αλλαγές στη ζωή των Σαρακατσάνων υπήρξαν αργές και γεωγραφικά ανόμοιες και οι περισσότερες διαμορφώθηκαν μεταπολεμικά. Μικρές ωστόσο ημι - μόνιμες εγκαταστάσεις των Σαρακατσάνων εντοπίζονται ήδη τα τελευταία χρόνια του 19ου αιώνα και στις αρχές του 20ού αιώνα,  ενώ οι μόνιμες εγκαταστάσεις και ο μετασχηματισμός του τσελιγκάτου πραγματοποιήθηκαν σε μεγάλο βαθμό κατά την πρώτη μεταπολεμική δεκαετία. Στη Θράκη ένα μεγάλο μέρος από τα χειμερινά βοσκοτόπια χάθηκε τη δεκαετία του 1930, ύστερα από  τη μαζική εγκατάσταση/αποκατάσταση των προσφύγων της Ανατολικής Θράκης, της Ανατολικής Ρωμυλίας και της Μικράς Ασίας, αλλά και τη στροφή στην ενασχόληση  με τη γεωργία για την ταχύτερη εξεύρεση πόρων προς επιβίωση. Οι Σαρακατσάνοι της Στερεάς Ελλάδας και της Πελοποννήσου ενσωματώθηκαν πιο γρήγορα στις τοπικές αγροτικές κοινότητες, ενώ οι Σαρακατσάνοι της Ηπείρου, της Θεσσαλίας, της Μακεδονίας και της Θράκης διατήρησαν τις εθιμικές πολιτισμικές συμπεριφορές τους για μακρύτερο χρονικό διάστημα.

Ποια είναι τα παιδικά σας βιώματα ως απόγονος Σαρακατσάνων; Τι ακριβώς ξεχώριζε τη Σαρακατσάνα γιαγιά και τον Σαρακατσάνο παππού σας από τους υπόλοιπους προγόνους; Τι θυμάστε από αυτούς;

Με τους Σαρακατσάνους παππούδες μου, οι οποίοι κατάγονταν από τη Διαλαμπή Ροδόπης, έζησα κοντά μέχρι πολύ πρόσφατα, καθώς έφυγαν από τη ζωή σε μεγάλη ηλικία, οπότε οι μνήμες και τα βιώματα είναι πολλά. Πολλές από τις μνήμες αποτυπώθηκαν στον «Χορό του αετού», όπως το γλωσσικό ιδίωμα, οι ιστορίες για τον τρόπο διαβίωσης στα κονάκια, οι δρόμοι της μετακίνησης στα τσελιγκάτα της Χαϊντούς όπου έμεναν τα καλοκαίρια, τα εργόχειρα της γιαγιάς μου και οι πίτες της, τα τραγούδια που μου τραγουδούσαν και η περιγραφή του γάμου τους είναι ορισμένες από αυτές. Ουσιαστικά πρόκειται για ένα βιβλίο βασισμένο στις κατά καιρούς αφηγήσεις τους και αυτός είναι ο λόγος που τους το αφιερώνω.

Σας ευχαριστώ θερμά! 

Κι εγώ ευχαριστώ, Λεύκη!