Γράφει: Λεύκη Σαραντινού

Η Άννα Γρίβα σπούδασε Φιλολογία σε Αθήνα και Ρώμη και είναι διδάκτωρ Ιταλικής Φιλολογίας με αντικείμενο την αναγεννησιακή ποίηση. Έχει εκδώσει έξι ποιητικές συλλογές, μία συλλογή διηγημάτων και τρία ιστορικά μυθιστορήματα. Το ποιητικό της βιβλίο Η χαμένη θεά (Μελάνι, 2023) έλαβε το Κρατικό Βραβείο Ποίησης, ενώ η συλλογή της Δαιμόνιοι (Μελάνι, 2020) τιμήθηκε με το Βραβείο «Γ. Αθάνας» της Ακαδημίας Αθηνών. Ποιήματα και πεζά της έχουν μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες. Μεταφράζει ιταλική λογοτεχνία, με έμφαση στη γυναικεία αναγεννησιακή ποίηση. Η μετάφρασή της στα ποιήματα της Laura Battiferra τιμήθηκε το 2020 από το Ιταλικό Ινστιτούτο της Αθήνας στο πλαίσιο των Βραβείων Λογοτεχνικής Μετάφρασης. Έχει εκδώσει, επίσης, μια μελέτη για τον πλατωνικό Παρμενίδη, μια μονογραφία για τη σαπφική ποίηση, αλλά και πλήθος επιστημονικών εργασιών με επίκεντρο κυρίως τον Μεσαίωνα και την Αναγέννηση. Διδάσκει Ιταλική Λογοτεχνία και Δημιουργική Γραφή στο ΕΑΠ και στο ΕΚΠΑ.

Στο Bookia μας μίλησε για το νέο της μυθιστόρημα με τίτλο Η αλχημίστρια, ένα μυθιστόρημα που διαδραματίζεται στη Σικελία του 17ου αιώνα.

Γράφετε στον επίλογο του βιβλίου σας ότι αφορμή για να γραφτεί το εν λόγω βιβλίο ήταν οι επιστημονικές σας έρευνες σχετικά με την πνευματική πραγματικότητα του ιταλικού χώρου τον 17ο αιώνα. Θέλετε να μας πείτε περισσότερα για αυτό, για τα κίνητρα συγγραφής του συγκεκριμένου βιβλίου;

Ο 17ος αι., ο οποίος θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως η Ύστερη Περίοδος της Αναγέννησης, είναι μία από τις πιο συναρπαστικές αλλά και σύνθετες καμπές για την ευρωπαϊκή ιστορία. Το είδωλο του κόσμου σαφέστατα έχει αλλάξει: η Επιστημονική Επανάσταση κορυφώνεται, οι τέχνες έχουν να επιδείξουν μεγαλειώδη έργα, ενώ οι Ανακαλύψεις έχουν διευρύνει τα όρια της γνώσης και της πολιτισμικής αντίληψης– αλλά, δυστυχώς, και τη βία. Στις δικές μου έρευνες, βέβαια, επικεντρώνομαι πρωτίστως στην κοινωνική πραγματικότητα την οποία βιώνουν οι γυναίκες μέσα σε έναν κόσμο που αλλάζει ραγδαία και κινείται αντιφατικά ως προς τον τρόπο με τον οποίο τις αντιμετωπίζει.

Συγκεκριμένα, όταν ξεκίνησα να γράφω την Αλχημίστρια κυρίως μελετούσα τη δράση σημαντικών γυναικών του πνεύματος, όπως η Ιταλοεβραία ποιήτρια και φιλόσοφος Sara Copia Sullam (1592–1641) ή η μοναχή και πρώιμη φεμινίστρια Suor Arcangela Tarabotti (1604–1652). Οι δύο αυτές γυναίκες έδρασαν βέβαια στη Βενετία και όχι στην υπό ισπανική κατοχή Σικελία, όπου εκτυλίσσεται το μυθιστόρημά μου, αλλά υπήρξαν το έναυσμα για να μελετήσω σε μεγαλύτερο βάθος τον πνευματικά ανήσυχο 17ο αι. και τη θέση της γυναίκας μέσα σε αυτόν. 

Από τη μία πλευρά, η Sara υπήρξε μια γυναίκα που ρίσκαρε τη ζωή της συγκρουόμενη με σημαντικούς λογίους της εποχής της εντός ενός απολύτως ανδροκρατούμενου περιβάλλοντος: θα μπορούσα να τη χαρακτηρίσω ως έναν θηλυκό Σωκράτη που κέντριζε τους συνομιλητές της και αποκάλυπτε την άγνοια όσων ήθελαν να δείχνουν παντογνώστες αν και ημιμαθείς. Η Sara κινδύνευσε να δικαστεί από την Ιερά Εξέταση, απομονώθηκε από τους πνευματικούς κύκλους, αγωνίστηκε για τις ιδέες της, αρρώστησε και πέθανε πρόωρα, χωρίς να έχει δει τις προσπάθειές της να δικαιώνονται. Από την άλλη πλευρά, η Suor Arcangela Tarabotti, κατά κόσμον Elena Cassandra Tarabotti, αποτελεί την περίπτωση μιας ξεχωριστής λόγιας και συγγραφέως, η οποία γίνεται μοναχή επειδή το ήθελε ο πατέρας της (πιθανόν λόγω μιας αναπηρίας που την καθιστούσε ανεπιθύμητη στα παζάρια του γάμου). Η Tarabotti στα συγκλονιστικής δύναμης κείμενά της, όπως το La tirannia paterna (Η πατρική τυραννία) ή το L’inferno monacale (Η μοναστική κόλαση), καταγγέλλει την πατριαρχία, η οποία καταστρέφει τη ζωή των γυναικών, εξαναγκάζοντάς τες να ζήσουν μια ζωή που απεχθάνονται, αλλά συγχρόνως καυτηριάζει και την υποκρισία του κράτους, των μοναστηριών και της εκκλησίας, που δείχνουν να μη νοιάζονται για όλη αυτή τη βία και την καταστολή της σκέψης και της επιθυμίας της γυναίκας. 

Οι δύο αυτές γυναίκες, επομένως, κινδύνευσαν για να μπορέσουν να κάνουν τη φωνή τους να ακουστεί. Και δεν είναι οι μοναδικές. Ένα πλήθος γυναικών, επώνυμων και ανώνυμων, προσπαθούν να βρουν μια θέση μέσα στην κοινωνία, την οικογένεια, την επιστήμη, την τέχνη, κάποτε πληρώνοντας ένα μεγάλο τίμημα. Στην περίπτωση του βιβλίου, επέλεξα να ασχοληθώ με την περίπτωση των γυναικών που ήταν φορείς της γνώσης των βοτάνων, εφαρμόζοντας παραδοσιακές ιατρικές πρακτικές. Σε μια εποχή που η γνώση εκλαμβανόταν υπό ένα ολιστικό πρίσμα, ήταν φυσικό οι προσπάθειες να βρεθούν οι ορθές θεραπευτικές πρακτικές να εμπλέκουν πολλά και διαφορετικά πεδία: βοτανολογία, αλχημικές παραδόσεις, αστρονομία, αστρολογία κτλ. Κατά τον 17ο αι. όμως, οπότε δρα έντονα η Ιερά Εξέταση, τέτοιες πρακτικές μπορούσαν να θέσουν σε κίνδυνο όσους τις ασκούσαν. Η κατηγορία της μαγείας αποτελούσε μια αδιαμφισβήτητη απειλή, ιδιαιτέρως για τους πιο ευάλωτους, όπως ήταν οι ανώνυμες και χωρίς ισχυρές διασυνδέσεις γυναίκες-θεραπεύτριες. 

Πώς λοιπόν φτάνω από τη Sara Copia Sullam και την Arcangela Tarabotti στις θεραπεύτριες; Νομίζω πως, στην ουσία, δεν τις χωρίζει καμία απόσταση, αφού κινούνται από άλλα μονοπάτια προς την ίδια κατεύθυνση: βαδίζουν στον δρόμο της γνώσης και της πνευματικής ελευθερίας. Νιώθουν όλες μια τεράστια δίψα να δράσουν, να δημιουργήσουν, να είναι ελεύθερες.

Περιγράψτε μας με δυο λόγια τη Σικελία του 17ου αιώνα για να κατανοήσουμε πλήρως το σκηνικό της υπόθεσης του βιβλίου σας.

Η κατεχόμενη από τους Ισπανούς Σικελία του 17ου αι. είναι ένα συγκλονιστικό παράδειγμα όλων των παράλογων πρακτικών της Εκκλησίας, αφού η Ισπανική Ιερά Εξέταση είναι από τις σκληρότερες και μάλιστα η Σικελία αριθμεί έναν δυσανάλογα μεγάλο αριθμό θυμάτων σε σχέση με άλλες περιοχές όπου δρουν Ιεροεξεταστές. Αν σήμερα κάποιος ταξιδέψει στο Παλέρμο και επισκεφτεί το Παλάτσο Κιαραμόντε (Λο Στέρι), το κτίριο δηλαδή που από το 1601 έως το 1782 υπήρξε η έδρα της Ιεράς Εξέτασης, θα δει τα κελιά όπου οι απελπισμένοι μελλοθάνατοι χάραζαν τις αγωνίες τους, σαν μια αιώνια μαρτυρία του άδικου ανθρώπινου πόνου: μορφές αγίων, πρόσωπα με απόκοσμες εκφράσεις, προσευχές, ποιήματα και ικεσίες, κραυγές απελπισμένες των κατάδικων μες στα ημισκότεινα κελιά τους, εκεί όπου τα κεριά των ιεροεξεταστών δεν έφταναν και ρίζωνε η ελπίδα ότι κάτι μπορεί να επιζήσει από τον άδικο πόνο, ότι μπορεί να διασωθεί μια μαρτυρία όσων, ασύλληπτων από τον ανθρώπινο νου, συνέβαιναν εντός των τοίχων του κτιρίου. Και πράγματι, λες και μια ανώτερη δύναμη εισάκουσε την επιθυμία εκείνων των ανθρώπων, το μόνο τεκμήριο των γεγονότων που έλαβαν χώρα στο ιστορικό κτίριο είναι αυτές οι επιγραφές και οι αναπαραστάσεις. Γιατί όταν το 1782 σταμάτησαν οι εργασίες της Ιεράς Εξέτασης, όλα τα αρχεία και τα όργανα βασανιστηρίων παραδόθηκαν στις φλόγες. Και είναι αυτή άλλη μια έμμεση απόδειξη της φρίκης που επικρατούσε μέσα σε εκείνο το κτίριο: κανείς δεν έπρεπε να μάθει, κανείς δεν έπρεπε να θυμάται. Damnatio memoriae.

Αν επισκεφτείτε κάποτε το Παλάτσο Κιαραμόντε, θα δείτε και την Πιάτσα Μαρίνα, που βρίσκεται ακριβώς μπροστά από το κτίριο. Εκεί, όπου τώρα υπάρχει ένας όμορφος κήπος αφιερωμένος στον Γκαριμπάλντι, γίνονταν οι εκτελέσεις. Σήμερα οι φωνές των παιδιών που παίζουν στον κήπο ελαφρώνουν το βάρος της ιστορίας του τόπου. Αν υψώσετε το βλέμμα σας, θα δείτε τα επιβλητικά παράθυρα του κτιρίου. Από κάποιο από αυτά πήδηξε το 1640 η μοναχή Francesca Spitaleri προσπαθώντας να δραπετεύσει. Αν και πέθανε εξαιτίας της πτώσης, εφόσον ήταν καταδικασμένη για αίρεση, έπρεπε να υποστεί την τιμωρία. Το σώμα της κάηκε και οι στάχτες της σκορπίστηκαν ως μιαρές. Η Francesca είναι μία από τις λίγες γνωστές περιπτώσεις. Άλλη μία είναι εκείνη του μοναχού Diego La Matina, ο οποίος κατόρθωσε να εκδικηθεί τον ιεροεξεταστή που τον βασάνισε, τον Lopez de Cisneros.

Ο Σικελός συγγραφέας Leonardo Sciascia έχει αφιερώσει το έργο του Morte dell’Inquisitore (Θάνατος του Ιεροεξεταστή, 1964) σε αυτό το γεγονός και μάλιστα γράφει πως «είναι ένα ημιτελές βιβλίο, που δεν θα τελειώσω ποτέ, που διαρκώς προσπαθούσα να ξαναγράψω και δεν τα κατάφερνα περιμένοντας να ανακαλύψω κάτι παραπάνω».

Τώρα πια μπορώ να καταλάβω αυτή την αίσθηση που μεταφέρει ο Sciascia. Ένιωσα κι εγώ πολλές φορές πως έπρεπε να ερευνήσω, πως υπήρχε κάτι που μπορούσα να ανακαλύψω περιπλανώμενη στους τόπους, διαβάζοντας επιγραφές, αναζητώντας σε βιβλιοθήκες: κάποιο όνομα, μια ένδειξη. Κι όμως. Ποτέ δεν θα μάθουμε τα ονόματα όλων των νεκρών. Ποτέ η γνώση μας δεν θα είναι ολοκληρωμένη. Παρ’ όλα αυτά, δεν θα πρέπει η άγνοια να μας εμποδίζει να κάνουμε μια δέηση στη μνήμη.

Μια δέηση στη μνήμη θέλησα λοιπόν να είναι το βιβλίο μου. Μία από τις πρωταγωνίστριες, η Σοφία Τερέζα Ρομάνο, θα μπορούσε πραγματικά να είναι μία από εκείνες που καταδικάστηκαν ως μάγισσες και το όνομά τους χάθηκε στη λήθη, ενώ οι άλλες δύο ηρωίδες μου, η Τζούλια και η Μαρία, είναι ο καθρέφτης όλων εκείνων των κοριτσιών που πάλεψαν για την ελευθερία τους μέσα σε έναν παράλογο κόσμο. Είναι εκείνες που βίωσαν τις αντιφάσεις μιας εποχής κατά την οποία από τη μία δημιουργήθηκε το ασύγκριτο, μέσα στους αιώνες, κάλλος της τέχνης και των ιδεών της Αναγέννησης, αλλά από την άλλη εντάθηκε ο θρησκευτικός σκοταδισμός. Είναι εκείνες που κινήθηκαν στο μεταίχμιο και των δύο πλευρών. Ακολουθώντας τη δική τους μοναχική πορεία, χαράσσοντας ένα μικρό μονοπάτι για τα μέλλοντα, ένα μικρό σιωπηλό μονοπάτι προς την ελπίδα.

Ο Μεσαίωνας είναι ταυτισμένος στη συλλογική μνήμη με την Ιερά Εξέταση. Η αλήθεια είναι, όμως, πως αυτή δημιουργήθηκε μόλις στα τέλη του -συγκεκριμένα τον 13ο αιώνα και στην Ισπανία τον 15ο- και έδρασε με πολύ μεγαλύτερη αγριότητα κατά τον 16ο και 17ο αιώνα, που θεωρητικά ο Μεσαίωνας είχε τελειώσει. Πώς εξηγείτε αυτό το παράδοξο;

Νομίζω πως δεν θα πρέπει να μας κάνει εντύπωση αυτή η φαινομενική αντίφαση: πολλές φορές μέσα στην ιστορία τα πράγματα σκληραίνουν όταν έχουν συμβεί κραδασμοί στις παγιωμένες από αιώνες εξουσίες. Είναι συχνό φαινόμενο οι αντιδράσεις μιας δύναμης που βρίσκεται σε κρίση να είναι βίαιες και να σπέρνουν γύρω τους αθώα θύματα. Η Μεταρρύθμιση έχει κλονίσει τη θρησκευτική συνεκτικότητα του Καθολικισμού, ενώ στην συνέχεια, από τη στιγμή που λαμβάνει χώρα η Αντιμεταρρύθμιση, περί τα μέσα του 16ου αι., η κατάσταση γίνεται ακόμη πιο σύνθετη: τώρα δεν είναι μόνο οι Μεταρρυθμιστές (πρωτίστως οι Καλβινιστές) που πραγματοποιούν το ανελέητο κυνήγι των μαγισσών, αλλά και η Καθολική Εκκλησία, η οποία μέσω της Ιεράς Εξέτασης φαίνεται ότι προσπαθεί να ανακτήσει το χαμένο έδαφος. 

Οι πυρές κατά τον 17ο αι. είναι αναμμένες τόσο στα μέρη της Μεταρρύθμισης όσο και στα μέρη της Αντιμεταρρύθμισης. Κι αν εμείς σήμερα γνωρίζουμε το κάψιμο του ουμανιστή, θεολόγου και γιατρού Miguel Servetus στη Γενεύη το 1553 από τους Καλβινιστές, το κάψιμο του Giordano Bruno στη Ρώμη το 1600 από τους Καθολικούς, την παρ’ ολίγον καταδίκη του Galileo Galilei το 1633, υπάρχουν αμέτρητες περιπτώσεις ανθρώπων που πεθαίνουν με τις κατηγορίες της μαγείας, της αίρεσης, της βλασφημίας.

Μιλήστε μας για το διαβόητο «κυνήγι των μαγισσών» που γνώρισε μεγάλη έξαρση κατά τον 17ο αιώνα. Για ποιον λόγο στοχοποιούνταν οι γυναίκες περισσότερο από τους άνδρες;

Αν θέλουμε να δώσουμε μια πιο εναργή εικόνα για το κυνήγι των «αιρετικών» στην ηπειρωτική Ευρώπη, θα πρέπει να αναφέρουμε πως μεταξύ 1428 και 1782 οδηγήθηκαν στην πυρά περίπου 40.000 άνθρωποι! Εξάλλου, η πυρά είναι ο τρόπος που πρωτίστως επιλεγόταν από την Εκκλησία, διότι υποδήλωνε έναν τελετουργικό εξαγνισμό και διέλυε τις ελπίδες σωματικής ανάστασης του καταδικασμένου κατά τη Δευτέρα Παρουσία. Συχνά όμως το κάψιμο των θυμάτων συνοδευόταν από επιπλέον τιμωρητικές πρακτικές. Για παράδειγμα στη Γαλλία, στα γερμανικά πριγκιπάτα, στην Ελβετία και στη Σκωτία οι μάγισσες στραγγαλίζονταν πριν καούν, ενώ στη Σουηδία προηγείτο ο αποκεφαλισμός. Αντιθέτως στην Αγγλία και την Αμερική οι υποθέσεις εκδικάζονταν στα κοσμικά δικαστήρια και ο απαγχονισμός αντικατέστησε την πυρά.

Ανάμεσα στους καταδικασθέντες για μαγεία, βλασφημία και αίρεση πολλές είναι οι γυναίκες. Ερευνώντας κανείς τα αρχεία τέτοιων υποθέσεων, θα διαπιστώσει πως μια ξεχωριστή θέση κατέχουν εκείνες που διώχθηκαν ως δηλητηριάστριες, όπως οι πολυάριθμες γυναίκες που καταδικάστηκαν στις δίκες που διεξήχθησαν μεταξύ 1659-1660 στη Ρώμη (Spana Prosecution), ή η Catherine Monvoisin που κάηκε στην πυρά το 1680 στο Παρίσι. Ήταν άραγε πραγματικές όλες αυτές οι κατηγορίες; Το μόνο βέβαιο είναι πως οι ομολογίες προέκυπταν κατόπιν άγριων βασανισμών και πως πολύ συχνά οι γυναίκες που ασκούσαν παραδοσιακές ιατρικές πρακτικές κατηγορούνταν για μαύρη μαγεία. Κι αν άνθρωποι με ισχυρές διασυνδέσεις, όπως ο Γαλιλαίος, μπορούσαν να ξεφύγουν από τους Ιεροεξεταστές, δεν ήταν δυνατόν να κάνουν το ίδιο οι ανώνυμες γυναίκες, καθώς δεν τις βοηθούσε ούτε η κοινωνική τους θέση ούτε το φύλο τους, εξ ορισμού ύποπτο για κάθε τι το «διαβολικό». Αυτή η καχυποψία, την ίδια περίοδο, μεταφέρεται και στην άλλη πλευρά του ωκεανού, εκεί όπου ο πολλά υποσχόμενος Νέος Κόσμος γίνεται τελικά ένα πεδίο έκφρασης της παλιάς σκοτεινής ανθρώπινης φύσης, με τις πυρές και τις κρεμάλες να περιμένουν και πάλι τους αθώους: κυρίως ιθαγενείς και κορίτσια.

Η αλχημίστρια του βιβλίου σας, η Τζούλια, έχει μάθει από τη μητέρα της όλα τα μυστικά των βοτάνων και μπορεί να λειτουργεί ως θεραπεύτρια. Ήταν η ιατρική της εποχής εκείνης ένα μείγμα βοτανολογίας, αστρολογίας, μαγείας και επιβιώσεων της παγανιστικής θρησκείας;

Πράγματι, η Τζούλια κουβαλά τη γνώση από τη μητέρα της και τη γιαγιά της, όπως συχνά συνέβαινε σε πλήθος παραδοσιακών πρακτικών: η γνώση αποτελούσε «οικογενειακό μυστικό» και μεταδιδόταν, συχνά μέσα από μια κρυπτική γλώσσα ή μέσα από έναν συμβολικό λόγο, από γενιά σε γενιά. Ας θυμηθούμε και τις συντεχνίες των μαστόρων, για παράδειγμα των κτιστάδων, που δρούσαν μέχρι και σε πολύ πρόσφατες περιόδους στον ελληνικό χώρο. Σε αυτές τις συντεχνίες υπήρχαν τα μυστικά της τέχνης που κρυπτογραφούνταν μέσα σε μια μυστική γλώσσα, για να διατηρηθεί η δύναμη του επαγγέλματος. 

Όπως προανέφερα, ως προδρομικές μορφές της ιατρικής, οι παραδοσιακές θεραπείες αναμίγνυαν πολλά πεδία γνώσης. Έτσι ήταν τότε ο κόσμος: συλλαμβανόταν ως μια ενιαία οντότητα στην οποία τα μέρη αλληλεπιδρούσαν. Το ανθρώπινο σώμα καθρέπτιζε κοσμικές δυνάμεις και αντιστρόφως, μέσα από την ενατένιση του σύμπαντος, μπορούσε κανείς να εξαγάγει συμπεράσματα για τον άνθρωπο και την ενιαία ψυχική-σωματική του υπόσταση. Αντιστοίχως, η γλώσσα της αλχημείας και της μεταστοιχείωσης των υλικών κουβαλούσε μέσα της αλληγορίες για μεταβολές πνευματικού αλλά και κοσμικού επιπέδου. Επιστήμονες της εποχής, όπως ο μέγας πρωτοπόρος της ιατρικής επιστήμης Παράκελσος, υιοθετούσαν αυτό το σύνθετο μοντέλο θέασης της πραγματικότητας, χωρίς ταυτόχρονα να παραλείπουν να το εντάσσουν στο εμπειρικό-πειραματικό πλαίσιο, συνεισφέροντας έτσι στη διαμόρφωση της σύγχρονης επιστημονικής μεθοδολογίας.

Κατά πόσον υπάρχουν επιβιώσεις των γνώσεων της αρχαιότητας στη μεσαιωνική ιατρική; Ήταν τελικά αυτή αποτελεσματική, τόσο σε σχέση με εκείνη της αρχαιότητας και σε σχέση με τη σημερινή;

Σίγουρα η μεσαιωνική και αργότερα η αναγεννησιακή ιατρική δεν ξεκίνησαν από το μηδέν. Σε μεγάλο βαθμό αποτελούν συνέχεια της αρχαίας γνώσης, αφού πολλές βασικές ιδέες της αρχαίας ιατρικής επιβίωσαν, με βάση κυρίως τις θεωρίες του Ιπποκράτη και του Γαληνού. Αλλά και στον ισλαμικό μεσαιωνικό κόσμο συναντάμε σημαντικούς γιατρούς, όπως ο Αβικέννας. Σε πρακτικό επίπεδο, βέβαια, σε ορισμένους τομείς υπήρξε οπισθοδρόμηση, για παράδειγμα η ανατομία περιορίστηκε λόγω θρησκευτικών περιορισμών. Ωστόσο, υπήρχαν πρόοδοι στη φαρμακολογία. 

Σίγουρα, οι πρακτικές που ακολουθούνταν κάποτε ήταν επιβλαβείς για τους ασθενείς, όπως για παράδειγμα οι αφαιμάξεις, αλλά νομίζω πως κάθε επιστήμη θα πρέπει να την αντιμετωπίζουμε στην ιστορικότητά της. Μιλάμε για εποχές κατά τις οποίες διαμορφώνεται σταδιακά και μέσα από ποικίλους πειραματισμούς η επιστημονική μεθοδολογία μέχρι να φτάσουμε στη σύγχρονη ιατρική επιστήμη. 

Μια πολύ ενδιαφέρουσα φυσιογνωμία του βιβλίου σας, είναι το ιστορικό πρόσωπο της ζωγράφου Αρτεμίζια Τζεντιλένσκι. Θα μας πείτε δυο λόγια για αυτήν;

Η Αρτεμίζια Τζεντιλέσκι (1593-1653) είναι μία από τις σημαντικότερες ζωγράφους του Μπαρόκ, μια πρωτοπόρος καλλιτέχνις σε μια εποχή όπου οι γυναίκες είχαν ελάχιστες ευκαιρίες στην τέχνη. Κόρη του ζωγράφου Οράτσιο Τζεντιλέσκι, είναι γνωστή για τις δυναμικές απεικονίσεις γυναικών, συχνά από βιβλικές ή μυθολογικές ιστορίες. Ένα από τα πιο διάσημα έργα της είναι η απεικόνιση του  αποκεφαλισμού του Ολοφέρνη από την Ιουδήθ, που ξεχωρίζει για τη δύναμη και την ένταση της σκηνής. Οι ιστορικοί της τέχνης αποφαίνονται πως οι βίαιες εκδικήσεις από τις γυναίκες του μύθου, έτσι όπως αποτυπώνονται στους πίνακές της, απηχούν βιώματα και συναισθήματα της δημιουργού, αφού η ζωή της Τζεντιλέσκι σημαδεύτηκε από τον βιασμό της από τον ζωγράφο Αγκοστίνο Τάσσι σε πολύ νεαρή ηλικία, γεγονός που αντιμετώπισε με ιδιαίτερο θάρρος, αφού προχώρησε σε καταγγελία, σε μια εποχή κατά την οποία κάτι τέτοιο ήταν σχεδόν αδιανόητο για μια γυναίκα. Μάλιστα, όπως συνηθιζόταν εκείνη την εποχή, η νεαρή τότε ζωγράφος βασανίστηκε για να διαπιστωθεί αν έλεγε την αλήθεια. Αν και θύμα, δηλαδή, αντιμετωπίστηκε ως θύτης!

Μέσα στο βιβλίο η συνάντηση της πρωταγωνίστριας, της Τζούλια Ρομάνο, με την Αρτεμίζια παίζει έναν καίριο ρόλο στην εξέλιξη της πλοκής. Συγχρόνως όμως θέτει ενώπιόν μας και κάποια ερωτήματα σχετικά με τη δικαιοσύνη και την ελεύθερη βούληση του ανθρώπου.

Είχε αρχίσει να αλλάζει κάτι στη ζωή των γυναικών του 17ου αιώνα στην Ευρώπη σε σχέση με τον Μεσαίωνα ή η ισότητα ήταν ακόμη πολύ μακριά; Ποια είναι  γνώμη σας;

Για ισότητα δεν θα μπορούσαμε να μιλήσουμε ούτε κατά διάνοια. Παρ’ όλα αυτά ήδη από την εποχή του Ύστερου Μεσαίωνα οι γυναίκες στο επίπεδο της πνευματικής ζωής αρχίζουν να βρίσκουν ξανά τη φωνή τους. Αρχίζουν να γράφονται έργα μυστικιστριών που ξεχωρίζουν για την τόλμη τους, ενώ συγχρόνως υπάρχουν και κάποιες τροβαδούρισσες, που τραγουδούν για τον έρωτα ως μέρος μιας μεγάλης παράδοσης που αναπτύσσεται πρωτίστως στη Νότια Γαλλία και στη συνέχεια επιδρά σε όλο τον ευρωπαϊκό χώρο. 

Έτσι φτάνουμε στον Ουμανισμό και στην Αναγέννηση, κατά την οποία η γυναίκα στην τέχνη αντιμετωπίζεται ως η ιδεατή αγαπημένη, η φορέας των υπερβατικών αληθειών, υπό την επίδραση των ιδεών του Πετράρχη και του Δάντη. Τη γυναίκα πλέον την εξυμνούσαν όλοι οι καλλιτέχνες στα έργα τους, ενώ αμέτρητες είναι οι σημαντικές ποιήτριες, μουσικοί, συγγραφείς του 16ου αι., όπως και οι περιπτώσεις σημαντικών γυναικών της πολιτικής.

Γίνονται λοιπόν σημαντικά βήματα, τίθενται οι βάσεις ενός νέου κόσμου, αλλά, όπως ήδη έχει φανεί από όσα προαναφέραμε, η Αναγέννηση εν συνόλω και πρωτίστως στο κοινωνικό επίπεδο είναι μια εποχή σύνθετη και αντιφατική, γεμάτη συγκρούσεις και διαρκείς προόδους-υπαναχωρήσεις. Όπως και να έχει, θεωρώ πως οι γυναίκες της Αναγέννησης έχουν συμβάλει καθοριστικά στην αλλαγή της θέσης της γυναίκας στον νεότερο κόσμο, επομένως τους οφείλουμε πολλά και είναι σημαντικό να τις μνημονεύουμε.

Παραθέτετε στο βιβλίο σας τις παρακάτω απόψεις των ηρώων σας: «Πίστευε ότι η γνώση ήταν πιο δυνατή απ’ όλον τον πλούτο και απ’ όλα τα όπλα του κόσμου» και «Ο κόσμος θα κυβερνιέται πάντοτε από τους χειρότερους, από εκείνους που διψούν για εξουσία και κάνουν τα πάντα για να την κατακτήσουν». Με ποια από τις δύο απόψεις συμφωνείτε;

Νομίζω πως όλο το βιβλίο καθιστά σαφές τι είναι αυτό που πραγματικά προσπαθώ να αναδείξω: πως σε ένα επίπεδο εξωτερικής δράσης φαίνεται πως ο κόσμος κινείται και ορίζεται από τους ισχυρούς της (κοσμικής και θρησκευτικής) εξουσίας και του χρήματος. Κι όμως, ξέρουμε καλά πως το ιστορικό γίγνεσθαι σφραγίζεται από τους ανθρώπους που έκαναν τα πάντα, που πλήρωσαν κάθε τίμημα για να κατακτήσουν τη γνώση, από εκείνους που συνηθίζω να ονομάζω «θαλασσοπόρους της γνώσης», εξερευνητές δηλαδή ενός κόσμου αιώνιων αληθειών πέρα από τον άνθρωπο και την παροδική του ύπαρξη. Ο Νεύτων, όπως και ο Κοπέρνικος που αναφέρω μέσα στο βιβλίο για λόγους που μένει να ανακαλύψει ο αναγνώστης, μας έκαναν να δούμε πως η γη δεν είναι το κέντρο του σύμπαντος, μας τοποθέτησαν δηλαδή στη θέση που πραγματικά έχουμε ως όντα. Με έναν τρόπο μας ώθησαν να βγούμε από την αλαζονεία μας. Ο Τζορντάνο Μπρούνο που μίλησε για τους άπειρους κόσμους, πράγματα αδιανόητα στην εποχή του, εντέλει επιβεβαιώθηκε από τη σύγχρονη επιστήμη. Χρειάστηκε να πεθάνει στην πυρά ως μάρτυρας της επιστήμης, αλλά ο λόγος του νίκησε. Οπότε ναι, η γνώση είναι δυνατότερη κάθε αλαζονικής επικράτειας και το μόνο ουσιαστικό που μπορούμε να αναζητούμε στη σύντομη ζωή μας, για  να της δώσουμε ένα νόημα που να μας συνδέει με την αθανασία.

Σας ευχαριστώ θερμά!