Βιβλίο Άλμα εις βάθος
Συγγραφέας Μαρία Μουλά
Κατηγορία Ποίηση
Εκδότης Τρι.ενα πολιτισμού
Συντάκτης-ρια Μάγδα Παπαδημητρίου-Σαμοθράκη

Το διάβασες;
Πες τη γνώμη σου στο Bookia!
Βαθμολόγησε στο Bookia αυτό το βιβλίο και γενικά τα βιβλία που διαβάζεις!

Η ποιητική συλλογή της Μαρίας Μουλά “Άλμα εις βάθος” από τις εκδόσεις ΤΡΙ.ΕΝΑ Πολιτισμού, είναι ένα έργο εσωτερικής αναζήτησης, το οποίο επιχειρεί να καταγράψει την επώδυνη αλλά αναγκαία πορεία του ανθρώπου προς την αυτογνωσία. Πρόκειται για μια ποίηση που δεν φοβάται να στραφεί προς τις σκοτεινές περιοχές της ψυχής, να αναμετρηθεί με τον φόβο, τη μνήμη, το τραύμα και την ανασφάλεια και, τελικά, να αναζητήσει μέσα από αυτά μια δυνατότητα απελευθέρωσης. Ήδη ο τίτλος λειτουργεί ως ένα ισχυρό ερμηνευτικό κλειδί. Το «άλμα» προϋποθέτει τόλμη, κίνηση και απόφαση· το «βάθος», από την άλλη, παραπέμπει σε όσα βρίσκονται κάτω από την επιφάνεια της συνείδησης. Το άλμα, επομένως, δεν είναι μια τυχαία πτώση, αλλά μια συνειδητή κατάδυση στον εσωτερικό κόσμο. Η ποιήτρια φαίνεται να γνωρίζει πως η επιστροφή στο φως δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί αν προηγουμένως δεν αντιμετωπιστεί το σκοτάδι. Αυτή ακριβώς η πορεία οργανώνει και τη δραματουργία της συλλογής. Από τον εγκλωβισμό και το τραύμα, μέσα από τη σύγκρουση και την αφύπνιση, το ποιητικό υποκείμενο οδηγείται στη λύτρωση. Δεν πρόκειται, ωστόσο, για μια εύκολη ή γραμμική διαδρομή. Το φως δεν προσφέρεται εξαρχής ως βεβαιότητα· κατακτάται μέσα από μια διαδικασία αναμέτρησης με όσα ο άνθρωπος θα προτιμούσε ίσως να αφήσει κρυμμένα. Η γραφή της Μουλά στηρίζεται περισσότερο στη συναισθηματική αμεσότητα παρά στην επίδειξη μιας περίτεχνης ποιητικής τεχνικής. Ο ελεύθερος στίχος, οι σύντομες φράσεις, οι επαναλήψεις και οι συμβολικές εικόνες δημιουργούν έναν λόγο εξομολογητικό και άμεσο. Η ποιήτρια δεν επιχειρεί να απομακρύνει τον αναγνώστη/αναγνώστρια με μια δυσπρόσιτη γλώσσα. Αντίθετα, τον φέρνει κοντά στην εμπειρία του ποιητικού υποκειμένου και τον καλεί να αναγνωρίσει μέσα σε αυτήν κάτι από τον δικό του εσωτερικό κόσμο. Ανάμεσα στα επαναλαμβανόμενα σύμβολα της συλλογής ξεχωρίζουν το σκοτάδι, το νερό, ο καθρέφτης, το δέντρο, η φωτιά και το ταξίδι. Όλα συνδέονται με διαφορετικές όψεις της ίδιας υπαρξιακής διαδρομής. Το σκοτάδι εκφράζει τον εγκλωβισμό και την αβεβαιότητα, το νερό την κατάδυση και την κάθαρση, ο καθρέφτης την ανάγκη αυτογνωσίας, η φωτιά τη μεταμόρφωση, ενώ το ταξίδι σηματοδοτεί την αέναη αναζήτηση ταυτότητας και νοήματος. Ιδιαίτερα αποκαλυπτική για τον πυρήνα της συλλογής είναι η αντιπαραβολή των ποιημάτων «Ύπαρξη» και «Καλώς όρισες χαρά». Τα δύο ποιήματα μοιάζουν να βρίσκονται σε αντίθετα άκρα της ίδιας εσωτερικής διαδρομής. Στο πρώτο, ο φόβος έχει σχεδόν αποκτήσει σώμα και φωνή. Στο δεύτερο, ο ίδιος φόβος έχει χάσει την εξουσία του.

Στο ποίημα «Ύπαρξη» η ποιήτρια παρουσιάζει μια σκοτεινή εσωτερική φωνή, η οποία επιχειρεί να πείσει το υποκείμενο ότι αποτελεί αναπόσπαστο και κυρίαρχο μέρος της ταυτότητάς του: «Μόνο εγώ είμαι εδώ. / Εγώ είμαι εσύ». Η επανάληψη του «εγώ» δεν είναι τυχαία. Η αντωνυμία αποκτά εξουσιαστικό χαρακτήρα και υποδηλώνει μια φωνή που θέλει να καταλάβει ολόκληρο τον χώρο της ύπαρξης.

Ακόμη πιο απειλητική είναι η συνέχεια: «Χωρίς εμένα δεν υπάρχεις / Είσαι ένα τίποτα». Εδώ ο φόβος δεν περιορίζεται πλέον σε ένα συναίσθημα. Μετατρέπεται σε μηχανισμό ακύρωσης της προσωπικότητας. Η φωνή του φόβου προσπαθεί να πείσει τον άνθρωπο ότι χωρίς εκείνη δεν έχει ταυτότητα, αξία ή υπόσταση. Η φράση «Κι εσύ τον πίστεψες και γίνατε ένα» αποτελεί ίσως το πιο κρίσιμο σημείο του ποιήματος, γιατί σηματοδοτεί την ταύτιση του ανθρώπου με αυτό που τον καταπιέζει. Η ποιήτρια ενισχύει αυτή την αίσθηση με ζωώδεις και σωματικές εικόνες. Ο φόβος «γαντζώθηκε με νύχια αρπακτικού», τα «νύχια» έχουν μπει «βαθιά στη σάρκα» και στο τέλος το «ανήμερο θεριό» καταπίνει το υποκείμενο. Η μεταφορά γίνεται ιδιαίτερα έντονη επειδή ο ψυχικός πόνος αποκτά σωματική διάσταση. Ο φόβος δεν είναι απλώς μια σκέψη· γίνεται αρπακτικό που προσκολλάται, τραυματίζει και τελικά καταβροχθίζει.

Ενδιαφέρον παρουσιάζει και ο στίχος «Τροφή για σκέψη που θεριεύει». Η σκέψη εδώ δεν λειτουργεί ως εργαλείο απελευθέρωσης, αλλά ως τροφή του φόβου. Όσο περισσότερο το υποκείμενο τροφοδοτεί την αρνητική σκέψη, τόσο περισσότερο αυτή μεγαλώνει. Η ποιήτρια αποδίδει έτσι με παραστατικό τρόπο έναν φαύλο κύκλο: ο φόβος γεννά σκέψεις, οι σκέψεις τροφοδοτούν τον φόβο και ο άνθρωπος σταδιακά χάνει την απόσταση που χρειάζεται για να τον αντιμετωπίσει. Ακριβώς γι’ αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία το ποίημα «Καλώς όρισες χαρά», το οποίο λειτουργεί σαν ποιητική αντιστροφή του «Ύπαρξη». Εδώ ο φόβος δεν παρουσιάζεται πλέον ως «ανήμερο θεριό», αλλά ως «μωρό». Η μεταμόρφωση είναι εντυπωσιακή: από αρπακτικό γίνεται ένα αδύναμο και εύθραυστο πλάσμα που χρειάζεται φροντίδα. Ο στίχος «Σήμερα, αγκάλιασα τον φόβο μου» συμπυκνώνει τη νέα στάση του ποιητικού υποκειμένου. Η λύτρωση δεν έρχεται μέσα από την εξόντωση του φόβου, αλλά μέσα από την αποδοχή του. Αυτό είναι ίσως και το πιο ώριμο σημείο της ποιητικής διαδρομής που καταγράφει η συλλογή. Ο άνθρωπος δεν χρειάζεται να αρνηθεί τις αδυναμίες του για να απελευθερωθεί από αυτές. Χρειάζεται πρώτα να τις αναγνωρίσει. Η εικόνα του μωρού είναι ιδιαίτερα εύστοχη, επειδή αποκαθηλώνει τον φόβο. Αυτό που προηγουμένως φαινόταν πανίσχυρο και καταστροφικό εμφανίζεται τώρα ευάλωτο: «Αδύναμο και εύθραυστο το φρόντισα / και το έβαλα για ύπνο». Τα ρήματα «φρόντισα» και «έβαλα για ύπνο» δηλώνουν μια σχέση φροντίδας και εσωτερικής συμφιλίωσης. Ο φόβος δεν εξαφανίζεται· απλώς παύει να είναι ο κυρίαρχος.

Από αυτή την άποψη, η συλλογή μπορεί να διαβαστεί ως μια πορεία ανάκτησης της προσωπικής κυριαρχίας. Το «άλμα εις βάθος» δεν οδηγεί τελικά στην αυτοκαταστροφή, αλλά στην αναγνώριση του εαυτού. Η κατάδυση στο τραύμα και στον φόβο γίνεται προϋπόθεση για την υπέρβασή τους. Ακόμη και το εξώφυλλο, δημιούργημα του Θανάση Κριτσωτάκη, με τη λιτή αισθητική και την κεντρική σπειροειδή μορφή, φαίνεται να συνομιλεί με αυτή την ιδέα. Η σπείρα παραπέμπει σε μια κίνηση προς τα μέσα, αλλά ταυτόχρονα και σε μια κίνηση που μπορεί να οδηγήσει ξανά προς την επιφάνεια. Η εικόνα δεν προσφέρει μια εύκολη ερμηνεία· περισσότερο προετοιμάζει τον αναγνώστη/αναγνώστρια για μια κατάδυση στον άγνωστο εσωτερικό χώρο του βιβλίου.

Η ποιητική της Μαρίας Μουλά κερδίζει, επομένως, το ενδιαφέρον όχι επειδή παρουσιάζει τον ανθρώπινο φόβο ως κάτι πρωτόγνωρο, αλλά επειδή τον μετασχηματίζει ποιητικά. Το προσωπικό βίωμα αποκτά καθολικότητα ακριβώς επειδή δεν παραμένει κλεισμένο στην ατομική εξομολόγηση. Ο αναγνώστης μπορεί να αναγνωρίσει στις εικόνες του φόβου, του εγκλωβισμού και της λύτρωσης τη δική του εμπειρία.

Το Άλμα εις βάθος είναι τελικά μια συλλογή για την αναγκαιότητα της εσωτερικής κατάδυσης. Η Μουλά δεν προτείνει έναν εύκολο δρόμο προς τη χαρά. Αντίθετα, υποδεικνύει ότι η χαρά μπορεί να έρθει μόνο όταν ο άνθρωπος τολμήσει να συναντήσει εκείνο που τον φοβίζει. Από το «ανήμερο θεριό» της «Ύπαρξης» μέχρι το «μωρό» του «Καλώς όρισες χαρά», ο φόβος μεταμορφώνεται επειδή μεταμορφώνεται πρώτα η σχέση του ανθρώπου μαζί του. Και ίσως αυτή να είναι η πιο ουσιαστική κατάκτηση της συλλογής: όχι η εξαφάνιση του σκοταδιού, αλλά η δυνατότητα να το κοιτάξει κανείς χωρίς πλέον να υποτάσσεται σε αυτό. Το πραγματικό «άλμα» της Μαρίας Μουλά είναι τελικά ένα άλμα αυτογνωσίας. Μια κατάδυση που, αφού περάσει από τη μνήμη, το τραύμα και τον φόβο, μπορεί να επιστρέψει στο φως.